Զվարթնոց

🔍 Ուսումնասիրության պատմությունը

Զվարթնոցի տաճարն արժանացել է տարբեր դարաշրջանների գրեթե բոլոր պատմիչների ուշադրությանը: Հովհաննես Դրասխանակերտցին ուշագրավ տեղեկություններ է հաղորդում Զվարթնոցի տաճարում Գրիգոր Լուսավորչի մասունքների ամփոփման մասին:
XIX դարի վերջին քառորդում գիտական հասարակության ուշադրության կենտրոնում է հայտնվում Զվարթնոցը: Հովհաննես Շահխաթունյանցը պեղումներից շուրջ 60 տարի առաջ նկարագրում է տաճարի ավերակները, որոնք ըստ նրա, տեղի բնակիչները բնորոշում էին որպես հանգուցյալ, ընկած, խոնարհված: Երկար ժամանակ ավերված տաճարի քարերը օգտագործվում էին շրջակա գյուղերի բնակիչների կողմից որպես շինանյութ: Տաճարի ճարտարապետական որոշ մանրամասներ, մասնավորապես Ներսես կաթողիկոսի անունը կրող խոյակները, հայտնվում են Էջմիածնում, որտեղ էլ դրանք 1890թ. տեսնում է ճարտարապետության պրոֆեսոր Յոզեֆ Ստրժիգովսկին և իրավացիորեն եզրակացնում, որ խոյակները բերված են Զվարթնոցից: Այս գտածոներով ոգևորված երիտասարդ հոգևորական Մեսրոպ Տեր-Մովսիսյանը (հետագայում հայտնի պատմաբան, բանասեր Մագիստրոսը) 1893թ. պեղումներ է ձեռնարկում տաճարի հյուսիս-արևմտյան մույթի շրջանում: Սակայն, չունենալով համապատասխան թույլատվություն, շուտով ստիպված է լինում դադարեցնել աշխատանքները: Զվարթնոցի հետագա պեղումները և գիտական լայն շրջանակների ուշադրության կենտրոնացումը հուշարձանի վրա, կապված են Էջմիածնի հոգևորական Խաչիկ վարդապետ Դադյանի անվան հետ: Ամենայն Հայոց կաթողիկոսի հանձնարարությամբ և Ռուսաստանի Կայսերական հնագիտական հանձնաժողովի թույլտվությամբ, 1900թ. մայիսին Խաչիկ Դադյանը ձեռնարկում է Զվարթնոցի պեղման և մաքրման աշխատանքները (1900-1907թթ.): Արդեն հունիսին հայտնաբերվում են Հայաստանի վաղ շրջանի պատմությանն առնչվող նյութեր: Հայտնաբերվում է Վանի թագավոր Ռուսա II շինարարական բնույթի սեպագիր արձանագրությունը: 1904թ.-ից Խաչիկ վարդապետ Դադյանի հետ սկսեց համագործակցել հայկական ճարտարապետության նվիրյալ Թորոս Թորամանյանը, որը տվեց տաճարի առաջին գիտական վերականգնումը: Նա արդեն աշխատում էր Անիում, վայելելով ակադեմիկոս Ն. Մառի աջակցությունն ու վստահությունը: 2003 թ. հունիսից գործում է ՀՀ «Պատմամշակութային արգելոց-թանգարանների և պատմական միջավայրի պահպանության ծառայություն» ՊՈԱԿ-ի կազմում` «Զվարթնոց» պատմամշակութային արգելոց-թանգարան մասնաճյուղ անվանումով: 1957թ. ՀԽՍՀ կառավարության որոշմամբ հուշարձանի տարածքում վերականգնվել է VII դարի բնապատմական միջավայրը, կատարվել է տարածքի կանաչապատում, ստեղծվել բնապատմական միջավայր և այգեպուրակային համալիր: 1980-90-ական թթ. ճարտարապետ Լ.Սադոյանի նախագծով վերականգնվել են խորանների սյունաշարերը, արծվախոյակ սյուները, տաճարի առաջին աստիճանի պատերի ստորին մասը: 2000-2003 թթ. ճարտարապետ Մ.Դանիելյանի նախագծով վերականգնվել է հարավային կամարաշարը և արևմտյան շքամուտքը: 2003 թ. ավարտին է հասցվել թանգարանային շենքի հարդարման աշխատանքները: Այժմ ցուցադրության համար թանգարանն ունի 3 սրահներ`երկուսը մշտական, իսկ մեկը` ժամանակավոր ցուցադրությունների կազմակերպման համար:

🧱 Հնագիտական նկարագրությունը

Ճարտարապետություն
Տաճարը եղել է արտաքուստ եռաստիճան, հաջորդաբար նվազող երեք բազմանիստ գլանային ծավալների միասնական, ներդաշնակ հորինվածքով շինություն: Համաձայն հատակագծային հորինվածքի այն յոթ աստիճաններից կազմված պատվանդանի և եռաստիճան որմնախարիսխի վրա բարձրացող, 35,75մ տրամագիծ ունեցող, շրջանաձև սրահի մեջ ներգծված խաչ է: Նրա երեք խաչաթևերը կազմված են զամբյուղահյուս խոյակներով պսակված վեց սյուներով: Դրանք իրար են միացել կամարների միջոցով: Խոյակների վրա` մեդալիոնների մեջ, պահպանվել են Ներսես Շինողի անվան հունարեն սկզբնատառերը, որոնք տեղակայված են խաչի շուրջ:
Տաճարի ավագ խորանը զարդարված է եղել որմնանկարով և խճանկարով, որոնց մանրամասները գտնվել են պեղումների ժամանակ: Ներգծված քառախորանը շրջապատող սրահի պատը ներքուստ շրջանաձև է, իսկ արտաքուստ` բազմանիստ: Խորանների հատման կետերում տեղակայված չորս զանգվածեղ մայր մույթերը և դրանք իրար կապող չորս կամարներն ու առագաստները կազմում են միաձույլ գմբեթակիր համակարգը: Մայր մույթերը իրենց դիմաց տեղադրված թևատարած արծվաքանդակ խոյակներով պսակված չորս միակտոր խոշոր սյուներին կապված են թաղակիր կամարներով: Արծվախոյակ սյուները ևս իրար միացված են կամարներով, որոնք էլ խորանների միջնահատվածների հետ կրել են տաճարի երկրորդ հարկի պատի օղակաձև հիմքը: Տաճարի հինգ շքամուտքերը հյուսիսից, հյուսիս-արևմուտքից, արևմուտքից, հարավ-արևմուտքից և հարավից բացվում են շրջանաձև սրահի մեջ, որի ընդհանուր բարձրությունը թաղով բաժանված է եղել երկու հատվածի` ստեղծելով վերնահարկ: Այս հատվածի նիստերի վերին մասում տեղադրված են եղել կլոր լուսամուտներ: Ըստ ուսումնասիրողների մեծամասնության կարծիքի վերնահարկ տանող սանդուղքները տեղակայված են եղել տաճարի արևելյան հատվածում գտնվող ուղղանկյուն կառույցում: Տաճարի արևելյան խորանին կից է գտնվում հատակից որոշակի բարձրություն ունեցող հարթակը, որի վրա տեղադրված է քարե ամբիոնը: Հարթակ բարձրանում էին երեք կողմից տեղադրված քարե սանդուղքներով: Կենտրոնական սանդուղքի դիմաց` տաճարի ուղիղ կենտրոնում է գտնվում այսպես կոչված մկրտության ավազանը: Կառույցի գործառութային նշանակության վերաբերյալ Ս. Մնացականյանի կարծիքն այլ է: Ըստ նրա ենթադրության այստեղ ամփոփված են եղել Գրիգոր Լուսավորիչի մասունքները: Կառույցի հարավային մասում տեղադրված է եղել արևի բոլորակ-ժամացույցը: Առաջին աստիճանի խորանաշարի վերին մասը պարագծով ընդգրկող քանդակազարդ գոտին հարդարված է խաղողի որթի ու նռան ճյուղերի քանդակներով: Որմնակամարների միացման անկյուններում եղել են հոգևոր և աշխարհիկ անձանց 32 բարձրաքանդակներ, որոնցից պահպանվել են ինը: Ըստ Բ. Առաքելյանի դրանք պատկերում են տաճարի շինարար վարպետներին: Դրանցից մեկի վրա կարդացվում է Յոհան անունը, որը ենթադրաբար տաճարի ճարտարապետն է: Մեկ այլ կարծիքի համաձայն այն պատկերում է Տրդատ արքային (Զ. Հակոբյան, 2016, 142)Կարծիքներ կան նաև, որ բարձրաքանդակների կերպարները ներկայացնում են հոգևոր և աշխարհիկ այն անձանց, որոնք անմիջական մասնակցություն են ունեցել տաճարի շինարարությանը և կամ որևէ ձևով օժանդակել դրան:
Տաճարը կործանվել է 970-973 թթ. ընդգրկող ժամանակահատվածում` Թալին-Արուճ բնակավայրերի շրջանում տեղի ունեցած ուժգին երկրաշարժի արդյունքում:
Զվարթնոցի կաթողիկոսական պալատը վաղ միջնադարյան աշխարհիկ ճարտարապետության դասական կառույցներից է: Պալատական շինությունները տեղակայված են տաճարից հարավ-արևմուտք: Ինը սենյակներից բաղկացած հարավային թևը քառանկյունի մի կառույց է` շրջապատված հյուսիսային, հարավային և արևմտյան սյունասրահներով: Բոլոր սենյակները սալահատակված են: Ըստ Վ. Հարությունյանի ինը սենյակներից հինգը եղել են բնակելի:

Զվարթնոցի բաղնիքը. Հայաստանում վաղ միջնադարով թվագրվող եզակի կառույցներից է: Այն տեղակայված է տաճարի հարավային շինությունների արևելյան հատվածում: Ցավոք, բաղնիքը հետագա դարերում ենթարկվել է մեծ վերափոխումների և հավանաբար, օգտագործվել տնտեսական նպատակով: Զվարթնոցի բաղնիքը ինքնատիպ է այն առումով, որ իբրև տաքացնող մակերես հանդես է գալիս ոչ միայն հատակը, այլև պատերն ու մույթերը:
Զվարթնոցի միջնադարյան հնձանը տեղակայված է համակառույցի հարավ-արևելյան կողմում, որը մասնակի բացվել էր դեռ 1930-ական թթ., իսկ ամբողջովին պեղվել է 1958թ.: Հնձանն ուղղանկյունաձև կառույց է: Այն միջանցքով բաժանված է երկու հավասար հատվածների, որոնցից հարավայինում տեղակայված են չորս հարթակներ, որոնցից եզրայինները համեմատաբար մեծ են: Հարթակները սալարկված են գետաքարերով և սվաղած կրաշաղախով:

🔨 Գտածոներ

Պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել են տարբեր դարաշրջանների խեցեղեն անոթներ, մետաղե գործիքներ, արձանագիր և պատկերագիր բազմաթիվ քարաբեկորներ:

🌍 Նշանակությունը

Զվարթնոցը նոր խոսք էր ոչ միայն ճարտարապետական կառույցի առումով, այլև իր արտաքին և ներքին հարդարանքով: 2000թ. ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության կենտրոնի որոշմամբ, Զվարթնոցը գրանցվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում։
Ավանդազրույցներ Ներսես կաթողիկոսը Զվարթնոցի տաճարը կառուցել է Տրդատ թագավորի և Գրիգոր Լուսավորչի հանդիպման վայրում:
Մեկ այլ ավանդապատում-տեղեկության համաձայն, որը հաղորդում է պատմիչ Մովսես Կաղանկատվացին, ըստ որի Զվարթնոցի օծմանը մասնակցել է նաև Բյուզանդիայի Կոստանդ II (641-668թթ.) կայսրը: Ըստ պատմիչի կայսրն այնքան էր հիացած կառույցով, որ շինարարներին հրամայում է գնալ իր հետ Բյուզանդիա`իր մայրաքաղաքում նման եկեղեցի կառուցելու համար, սակայն ճանապարհին վարպետը մահանում:

📚 Սկզբնաղբյուրները

Գրականություն

1. Բ. Առաքելյան 1949, Հայկական պատկերաքանդակները IV-VII դարերում, Երևան, Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., 128 էջ:
2. Թ. Թորամանյան 1942, Նյութեր հայկական ճարտարապետության պատմության, հատ. 1, Երևան, ԱՐՄՖԱՆԻ հրատ., 403էջ:
3. Զ. Հակոբյան 2016, Հայկական վաղմիջնադարյան քանդակը (4-7-րդ դարեր), Երևան, ԵՊՀ, 170 էջ:
4. Տ. Մարության 1963, Զվարթնոց և զվարթնոցատիպ տաճարներ, Երևան, Հայպետհրատ, 185էջ:
5. Ս. Մնացականյան 1971, Զվարթնոցը և նույնատիպ հուշարձանները, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 259էջ:
6. Շախաթունյանց Հ. 1842, Ստորագրութիւն կաթուղիկէ Էջմիածնի և հինգ գաւառացն Արարատայ, Էջմիածին, հատոր առաջին, 293 էջ:
7. Ա. Քալանթար 2007, Հին Վաղարշապատի պեղումները, Հայաստան. քարե դարից միջնադար, Երկերի ժողովածու, Երևան, ‹‹Գիտություն››, էջ 317-359:
8. Cuneo P. 1988, Architettura armena dal quarto al diciannovesimo secolo, T. 1, De Luca Editore.

Հուշարձանների ցանկ
‹‹Զվարթնոց›› պատմա-մշակութային արգելոց-թանգարան

📷 Լուսանկարներ

1. Տաճարի և հարակից կառույցների ընդհանուր հատակագիծը (Cuneo P. 1988, p. 102):
2. Տաճարի հարավային շքամուտքը (լուս. Դ. Միրիջանյան):
3. Ներսես Շինողի անվան հունարեն սկզբնատառերը (լուս. Դ. Միրիջանյան):
4. Արծվաքանդակ խոյակը (լուս. Դ. Միրիջանյան):
5. Վանի թագավոր Ռուսա II սեպագիր արձանագրությունը (կրկնօրինակ) (լուս. Դ. Միրիջանյան):
6. Հարավային պատի արևի ժամացույցը (կրկնօրինակ) (լուս. Դ. Միրիջանյան):
7. Նռան ճյուղերի քանդակները (լուս. Դ. Միրիջանյան):
8. Խաղողի որթի քանդակները (լուս. Դ. Միրիջանյան):
9. Կաթողիկոսական պալատը (լուս. Դ. Միրիջանյան):
10. Հնձանի քառակուսի հորերից մեկը (լուս. Դ. Միրիջանյան):
11. Հնձանի շրջանաձև հորերից մեկը (լուս. Դ. Միրիջանյան):
12. Զվարթնոցի արջուկի քանդակը խաղողի որթի մոտ (լուս. Դ. Միրիջանյան):
13. Յոհան անունը կրող հոգևորականի քանդակը (լուս. Դ. Միրիջանյան):
14. Հայտնաբերված գինու կարասներից երկու, յուրաքանչյուրը 500լ տարողությամբ (լուս. Դ. Միրիջանյան):
15. Տաճարի ավագ խորանի խճանկարի բեկորները, ցուցադրվում է Զվարթնոցի թանգարանում (լուս. Դ. Միրիջանյան):
16. Պեղումների արդյունքում հայտնաբերված ջնարակապատ խեցեղենի մի քանի օրինակ (լուս. Դ. Միրիջանյան):