Զովունու սար 1

🔍 Ուսումնասիրության պատմությունը

Հայտնաբերել է Գ. Ղափանցյանը 1912 թ., երբ քարը ստորին մասով խորը թաղված է եղել հողում, իսկ արտաքին ամբողջությունը ընկած է եղել գետնի երեսին: Երևացող մասը եղել է 1-11/2 սաժեն, ներքևի մասի հաստությունը և լայնությունը՝ 1.5 արշին, իսկ վերևինը՝ 1 արշին: Շրջապատված է եղել բոլորաձև քարակույտով և պաշտվել  է քրդերի կողմից: Այս վիճակում քարը  մնացել է մինչ 1972 թ., երբ ամառանոցի առաջնորդ Ահմադ Ամարյանը (տարածքը զբաղեցրել է 1964 թ.-ից) Զովունի գյուղից՝ Զիլ մակնիշի մեքենայով (վարորդի անունը Վազգեն), բերելով ներկա տեղը, կանգնեցրել է մոտ 1 մ փորված խրելով հողի մեջ: Նպատակը եղել է պարզապես հիշողություն թողնելը (հմմտ. փորագրված արձանագրությունը):

🧱 Հնագիտական համատեքստի նկարագրությունը

Անմիջական. Կրոմլեխ/հարթակ (ըստ Գ. Ղափանցյանի` «շրջապատված է բոլորաձև քարակույտ պատով»): Այժմ էլ երևում են ինչ-որ կառույցի, թերևս կրոմլեխի, հետքեր՝ փոքր քարերի մնացորդներ:

Հարակից. Շրջակայքում ներկայումս տեսանելի են կրոմլեխներ (որոնցից որոշները քանդվել են վրանաբնակների, այդ թվում՝ Ահմադի կողմից, և նրա վկայությամբ, դրանցում ի հայտ են եկել կճուճներ, քարե ամաններ, ուլունք. մարդու ոսկոր չի եղել), ժայռապատկերների մի քանի խումբ՝ դեպի հարավ-արևմուտք (թիվը հասնում է մոտ 100-ի) և հյուսիս (մոտ 5 միավոր), հյուսիս-արևելք (մոտ  2 միավոր) և հյուսիս-հյուսիս-արևելք (Քարաշամբի Օբայի տարածքում՝ մոտ 10 հատ, որտեղից վիշապը տեսանելի է), «հսկայի տներ» ժայռապատկերների մեծ կուտակման (5 միավոր) և Քարաշամբի օբայի (5-6 միավոր) տարածքում (որոշները քանդած են), քառակող մշակված մի բազալտե երկարավուն քար` թերևս վիշապաքարի կիսաֆաբրիկատ (ժայռապատկերների մեծ կուտակման միջավայրում):

🧩 Երկրորդական օգտագործումը

Հայերեն նոր փորագրված հուշագիր քարի ետնամասի միջին հատվածում՝ «Ահմադից հիշատակ»:

🌍 Նշանակությունը

Վիշապաքարը բնորոշ է միայն Հայկական լեռնաշխարհի տարածքին և խաչքարի նման էնդեմիկ երևույթ է: Հայտնվում է ծ.մ. մինչ 3200 մ բարձրության վրա, ինչը բացառիկ երևույթ է համաշխարհային հնագիտության տեսանկյունից:

📜 Ավանդազրույցներ 

Վիշապաքարերը կրում են բարձր մակարդակի խորհրդանշական ծանրաբեռնվածություն: Նրանց անվանումը առնչվում է Հայկական լեռնաշխարհի բնակչության հնագույն և նոր մեծաքանակ և միանման ավանդազրույցներին, որոնցում վիշապները տարերային կերպարներ են կապված բնական երևույթների (հատկապես՝ ջրի) և դրանց կարգավորման հետ: Հաճախ վիշապներն առնչվում են լեռներում ապրող հսկաների հետ: Անվանումը կարող էր առաջանալ մի կողմից արձանների մեծության, մյուս կողմից՝ դրանց պատկերագրության այլաբանական մեկնաբանության արդյունքում:

📚Սկզբաղբյուրները

Գրականություն

1. Ղափանցյան 1914, 93-95; 1945, 113, 140, 154; Капанцян 1952, 4 («քարակոթողը»/«օբելիսկաձև արձանը» «Թոփալ Բրոյի որդու Ալոյի «յուրդ»-ում (բաշ «յուրդ»-ում, որի վրա կասկածելով տեսնում է շան գլուխ, տղամարդու ամոթք կամ ոտ)» և համեմատում Ն. Մառի և Յ. Սմիռնովի Գեղամա լեռներում գտած վիշապաձկների հետ;
2. Քալանթար 1925, 220 (հղում է Ղափանցյանի հոդվածը, ինքը չի տեսել);
3. հմմտ. Կարախանյան, Սաֆյան 1970, 7;
4. Հարությունյան և այլք 2005, 33, աղ. 5/3 նկարը (չի նշվում, թե որտեղից է):

🕰️ Արխիվ

Սմիռնով, Արխիվ 5, л. 1-2 (որտեղ է գտնվում Գ. Ղափանցյանի գրությունը «Записка Гр. Капанцяна из Аштарака» վերնագրով.
նկարագրում է վիշապաքարը և հարակից ժայռապատկերները, ոչ հեռու գտնվում են արաբատառ արձանագրությամբ գերեզմաններ:
Այս և հարակից շրջանները Ղափանցյանը կոչում է «Թեքմաթաշ», որը հավանաբար գալիս է քարի անունից); Խանզադյան, Արխիվ 1, քարտեզ («Բաշ յուրտ» կետը՝ Ապարանից հարավ-արևմուտք):

🎤 Հարցազրույց

Ահմադ Ամարյան (ծնվ. 1920 թ., Զովունի) և նրա որդի Շիրին Ամարյան, ով ևս ներկա է եղել կանգնեցման ընթացքին (24/28/30.07.2016);
Կարեն Թոխաթյան (ցույց է տվել ժայռապատկերների մեծ խումբը, 24/30.07.2016);
Վլադիմիր Սարոյան (ցույց է տվել մոտակայքում ընկած ենթադրյալ վիշապաքարի «կիսաֆաբրիկատը», 30.07.2016):

📷 Լուսանկարներ

2012, 2016 (երկու անգամ, + Ահմադ Ամարյանին՝ Զովունի), 2018 (երկու անգամ):