Վահանավանք

 Ուսումնասիրության պատմությունը

Վանական համալիրին մանրամասն անդրադարձել են պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանը և հայագետ Ղևոնդ Ալիշանը: 1966 թ. սկսած, շուրջ քառասուն տարի, վանքի տարածքում պարբերաբար կատարվել են պեղումներ ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության
ինստիտուտի արշավախմբի կողմից (ղեկ. պ.գ.դ. Գ. Գրիգորյան):

 Հնագիտական նկարագրությունը

Տեղադրությունը
Վահանավանքը Սյունյաց աշխարհի հոգևոր, կրթա-մշակութային կենտրոնն էր: Հուշարձանախմբի տարածքում պահպանվել են նաև ընդարձակ գերեզմանոցի, աղբյուրի և բնակելի շենքերի մնացորդներ, որոնք վկայում են երբեմնի խոշոր վանական համալիրի գոյության մասին:

Ճարտարապետություն
Հիմնադրվել է X դ. սկզբին, Սյունյաց նահանգի Բաղք գավառի գահակալ իշխան Ձագիկի կրտսեր որդի՝ Վահանի նախաձեռնությամբ, որի անունով էլ վանքը կոչվել է Վահանավանք:
Ս. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին համալիրի գլխավոր եկեղեցին է: Կառույցի շինարարությունը ավարտվել է 911 թ.: Այն գմբեթավոր

դահլիճների այն տարբերակն է, որտեղ զույգ ավանդատներ կան նաև արևմտյան կողմից: Վահանավանքի եկեղեցին նշված տարբերակի վաղագույն օրինակներից է: Եկեղեցու երկու մուտքերից արևմտյանը բացվում է գավթի, իսկ հարավայինը` թաղակապ սրահի մեջ: Կառուցված է սրբատաշ բազալտից:

Գավիթը կառուցել է Վահանավանքի վանահայր և Սյունյաց մետրոպոլիտ Վահան Ջևանշիրյանը XI դ. կեսին: Այն ուղղանկյուն, կամարակապ դահլիճ է, ձգվում է եկեղեցու և գավթի ողջ երկարությամբ` 3 թաղակիր կամարներով: Գլխավոր մուտքը հարավից է և բացվում է դեպի կից սյունասրահը, որը հարավից կից է գավթին: Այս բոլոր կառույցները կղմինդրածածկ են:

Ս. Աստվածածին երկհարկ եկեղեցին գտնվում է վանական համալիրից հարավ, բարձունքի վրա: Ըստ պահպանված արձանագրության, եկեղեցին 1086 թ. կառուցել են Սյունյաց թագուհի Շահանդուխտը իր քրոջ` Կատայի հետ միասին: Այն դասվում է երկհարկանի դամբարան-եկեղեցիների շարքին: Նրա առաջին հարկը կառուցված է որպես դամբարան, որի վրա բարձրանում է եկեղեցու շենքը: Այն թաղածածկ, փոքր, միանավ եկեղեցի է, որը հյուսիսից և արևելքից ունի սյունազարդ պատշգամբ: Եկեղեցու չափերը ավելի փոքր են, քան առաջին հարկի դամբարանինը, որի հետևանքով հյուսիսային և արևելյան մասում առաջացել է շրջանցող հարթակ: Կառուցված է սրբատաշ բազալտից: Արևմտյան մասում անմշակ քարերով կառուցված գավիթն է:
Վահանավանքը հարուստ է վիմական արձանագրություններով: Բազմաթիվ խաչքարերի և տապանաքարերի վրա պահպանված վիմագրերը վկայում են, որ Վահանավանքը եղել է Սյունյաց և Աղվանից աշխարհի թագավորական, իշխանական տոհմերի հանգստարանը: Վահանավանքին կից գործել է վանական դպրոց, որտեղ ուսանել է կաթողիկոս Վահան Ա Սյունեցին: Ըստ վիմագրական տեղեկության, վանքի տարածքում եղել են ևս երկու եկեղեցիներ` Ս. Հարություն և Ս. Սիոն, որոնց տեղադրությունը դեռևս պարզված չէ:
Վահանավանքի համալիրի մեջ մտնող բոլոր շենքերը կառուցված են խոշոր չափերի, սրբատաշ ու կարմրադեղնավուն բազալտով, որի հանքը գտնվում է հուշարձաններից մոտ 200մ հյուսիս, սարալանջին:

 Գտածոներ

Պեղումերի արդյունքում հայտնաբերվել են մետաղաձուլական վառարաններ, որտեղ հավանաբար ձուլել են եկեղեցական սպասքի որոշ հատվածները: Վանական համալիրից հայտնաբերվել են նաև անջնարակ և ջնարակապատ խեցեղեն անոթներ, մետաղե և ապակե բազմաթիվ գտածոններ, նաև բազմաթիվ ամբողջական և բեկորային խաչքարեր:

 Նշանակությունը

Եզակի վանքերից է, որտեղ շուրջ քառասուն տարի տևած հնագիտական աշխատանքների արդյունքում հայտնաբերված բազմատեսակ և բազմաքանակ գտածոները կարևոր տեղեկություններ են հաղորդում վանական համալիրի կենսագործության, վանականների ապրելակերպի, օգտագործած սպասքի, կերակուրների մասին: Վանական համալիրի հանգստարանը ևս հսկայական տեղեկություններ է հաղորդում իշխանների և թագավորների մասին:

 Ավանդազրույցներ

Տեղացիների շրջանում տարածված ավանդության համաձայն Վահանավանքում է թաղված Սյունիքի ազատագրական պայքարի առաջնորդ Դավիթ Բեկը (1669-1728):

 Սկզբնաղբյուրները

Գրականություն

1. Ստեփանոս Օրբելյան 1910, Պատմութիւն նահանգին Սիսական, Թիֆլիս, Ն. Աղանեանցի տպ., 619 էջ:
2. Դիվան հայ վիմագրության 1960, Պրակ 2, Գորիսի, Սիսիանի և Ղափանի շրջաններ, կազմեց Ս. Բարխուդարյան, Երևան, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., 143 էջ:
3. Ղևոնդ Ալիշան 1893, Սիսական. Տեղագրութիւն Սիւնեաց աշխարհի, Վենետիկ-Ս. Ղազար, 563 էջ:
4. Գ. Գրիգորյան 2007, Վահանավանք, Երևան, ‹‹Զանգակ-97››, 192 էջ:

Հուշարձանների ցանկ

Սյունիք 8.1.9.7

📷 Լուսանկարներ

1․ Ս. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցու հատակագիծը (Գրիգորյան 2007, 27):
2․ Վահանավանքը վերականգնման ընթացքում (Գրիգորյան 2007, աղ.V):
3․ Վահանավանքը հարավից (լուս. Դ. Միրիջանյան):
4․ Գլխավոր եկեղեցին և սյունասրահը (լուս. Ա. Նալբանդյանի):
5․ Վերականգնված Վահանավանքը (լուս. Ա. Նալբանդյանի):
6․ Ս. Աստվածածին եկեղեցին (լուս. Դ. Միրիջանյան):
7․ Ս. Աստվածածին երկհարկ դամբարան-եկեղեցին (լուս. Ա. Նալբանդյանի):
8․ Վահանավանքի սյունասրահի մի հատվածը (լուս. Ա. Նալբանդյանի):
9․ Պեղումներով հայտնաբերված կարասները (Գրիգորյան 2007, աղ. XVIII):
10․ Պեղումներով հայտնաբերված քանդակազարդ և վիմագիր բեկորները (Գրիգորյան 2007, աղ. XIV):