Քաղաքատեղի Ծաղկահովիտ

🔍 Ուսումնասիրության պատմությունը

 Հուշարձանի տարածքում եղած դամբարանների մասին 1893 թվականին առաջին անգամ հիշատակել է Նիկոլայ Մառը: Ամրոցի և բնակատեղիի առաջին նկարագրությունը տվել է Թորոս Թորամանյանը։ Անվանի գիտնականը շեշտել է, որ ամրոցից բացի, բլրի ստորոտին նկատելի են բնակատեղիի ավերակներ: 1931 թվականին Բ․ Պիոտրովսկին, Ա․ Ադջյանը և Լ․ Գյուզալյանը հանգամանորեն ուսումնասիրելով Ծաղկահովտի հուշարձանախմբի ավերակները եզրակացրել են, որ բերդը և ստորին բնակավայրը պատկանում են մ.թ.ա. I հազարամյակի առաջին կեսին: 1990–ական Ծաղկահովտի ամրոցում ստուգողական պեղումներ և չափագրություններ է կատարել Կ․ Ղաֆադարյանը: Հուշարձանի պարբերական պեղումները և համակողմանի ուսումնասիրությունը վերսկսվել է 1998 թ և շարունակվել է մինչև 2017 / ArAGATS ծրագիր։ Ռ․ Բադալյանի և Ա․ Սմիթի ղեկավարած հայ-ամերիկյան արշավախումբ/։

🧱 Բնակեցման փուլերը և շերտագրությունը

Հուշարձանը ներկայացված է բլրի գագաթը և լանջերը զբաղեցնող ամրոցով, բլրի ստորոտին տարածված բնակատեղիով և դրանց շուրջ մի քանի կմ շառավողով տարածվող դամբարանադաշտով։ Հայաստանի այն եզակի ուշբրոնզեդարյան հնավայրերից է, ուր պարսպապատ ամրոցից բացի արձանագրվել են նաև բնակելի թաղամասերի՝ բնակատեղիի ընդարձակ հատվածներ։ Ամրոցի և բնակատեղին հիմնադրվել են Ք․ա․ XV դարում։ Պարսպապատերով ամրացվել է ինչպես բլրի գագաթը, այնպես էլ դարավանդների վերածված լանջերը։ Ամրոց տանող ճանապարհը բլրի արևելյան լանջով ձգվել է դեպի բլրի գագաթ և ամրացվել է հենապատերով։ Ք․ա․ XIV- XIII դարերի միջակայքում ամրոցը հրդեհվել է։ Նույն ժամանակաշրջանում հրդեհի և ավերածությունների փաստեր են արձանագրվել Ծաղկահովտի դաշտի հյուսիսային եզրի մեկ այլ հնավայրում՝ Գեղարոտում։ Այս հանգամանքը թույլ է տալիս ասելու, որ տարածաշրջանի ամրոցներում հրդեհների և ավերածությունների հետքերը թշնամական հարձակման հետևանք են։ Ամրոցն ու բնակատեղին լքվել են Ք․ա․ XIII-XII դարերի միջակայքում։ Պեղված դամբարանները վկայում են, որ տիրապետող է եղել անհատական թաղումներ պարունակող քարարկղային դամբարանները։ Մահացածներին թաղել են կծկված դիրքով։ Դամբարան են դրվել զոհաբերված կենդանիների առանձին մասեր, գույք։ Զգալի դադարից հետո ամրոցը և բնակատեղին վերաբնակեցվել է Ք․ա․ V դարում։ Բենիամինի և Հոռոմի բնակատեղիների հետ մեկտեղ այն հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել վաղ երվանդյան շրջանում տարածաշրջանի տնտեսական և հասարակական կենցաղի, բնակարանաշինության մասին։

🌍 Նշանակությունը

Հանրապետական

📚 Սկզբնաղբյուրներ

Գրականություն

1. R. Badalyan, A.T. Smith, I. Lindsay, L. Khatchadourian & P. Avetisyan. 2008. Village, fortress, and town in Bronze and Iron Age Southern Caucasia: a preliminary report on the 2003–2006 investigations of Project ArAGATS on the Tsaghkahovit Plain, Republic of Armenia. Archäologische Mitteilungen aus Iran und Turan 40: 45–105.
2. R. Badalyan, A.T. Smith, I. Lindsay, A. Harutyunyan, A. Greene, M. Marshall, B. Monahan, R. Hovsepyan 2014. A preliminary report on the 2008, 2010, and 2011 investigations of Project ArAGATS on the Tsaghkahovit Plain, Republic of Armenia. – Archaeological communications from Iran and Turan.Band 46, 149-222.
3. A.T. Smith, R.S. Badalyan & P. Avetisyan. 2009. archaeology and geography of ancient Transcaucasian societies I: the foundations of research and regional survey in the Tsaghkahovit Plain, Armenia. Chicago (IL): Oriental Institute.
4. L. Khatchadourian 2014. Empire in the Everday: A Preliminary Report on the 2008-2011 excavations at Tsaghkahovit, Armenia. –
   American Journal of Archaeology, v. 118, 1, 137-169.
5. L. Khatchadourian, 2016. Imperial matter: ancient Persia and the archaeology of empires. Oakland: University of California Press.
6. S.W. Manning, A.T. Smith, L. Khatchadourian, R. Badalyan, I. Lindsay, A. Greene, M. Marshall 2018. A new chronological model for
   the Bronze and Iron Age South Caucasus: radiocarbon results from Project ArAGATS, Armenia.  Antiquity 92/366: 1530–1551.

Հուշարձանների ցանկ
Արագածոտն՝ պետ. ցուցիչ 2.53/4