Մուղնիի Ս. Գևորգ

🔍 Ուսումնասիրության պատմությունը

Շահխաթունյանց (տեղագիր 19-րդ դ.), Եղիազարյան Հ. (հնագետ-պատմաբան, 20-րդ դ. կես), Ս. Սաղումյան (վիմագրագետ 1998թ.), Հասրաթյան Մ.Մ. (ճարտարապետ, 20-րդ դ. վերջին քառորդ)։

🧱 Հնագիտական նկարագրությունը

Տեղադրություն
Վանական համալիրը բաղկացած է Ս. Գևորգ եկեղեցուց, շրջապարսպից, նրան հյուսիս-արևելքում կից սեղանատնից, բնակելի և տնտեսական շինություններից, ջրամբարից:

Շերտագրություն
Հայտնի չէ, թե վանքը երբ է հիմնադրվել: Ըստ ավանդության՝ Ներսես Մեծը Ս. Գևորգի մարմինը բերում և թաղում է Հովհաննավանքում, ապա նրա մասունքները, հավանաբար XIII դարում, տեղափոխվում են նախ Կարբի, ապա վերջնական հանգրվան գտնում Մուղնիում: XIII-XV դդ. վանքը ոչ միայն սրբատեղի էր, այլև հոգևոր-մշակութային կենտրոն, ուր խաչքարեր էին ստեղծվում ու ձեռագրեր ընդօրինակվում: XVII դարում վանքը ծաղկում է ապրում: Փիլիպոս կաթողիկոսի օրերում (1633-1655) Մարտիրոս եպիսկոպոսը քանդում է Ս. Գևորգ նախկին փոքր եկեղեցին ու անպետք շինվածքները և կառուցում չորս սյուների վրա վայելուչ մի եկեղեցի, պարիսպն ու դրան կից տներ: Սակայն Մարտիրոսի կոպտատաշ քարերով եկեղեցին երկար չի հարատևում, և նրան հաջորդող Հովհաննես եպիսկոպոսը ձեռնարկում է ներկայիս եկեղեցու և զանգակատան-նախագավթի շինարարությունը՝ կոփածո քարերով, որի համար հրավիրում է համբավավոր ճարտարապետ Սահակ Խիզանցուն: Ըստ Զաքարիա Քանաքեռցու հաղորդման և եկեղեցու շինարարական վիմագրի՝ եկեղեցու կառուցումն սկսում և ավարտվում է 1664-1669 թթ.: Դժբախտաբար թե´ Հովհաննես եպիսկոպոսը, թե´ Սահակ Խիզանցին չեն տեսնում իրենց նախաձեռնության արգասիքը՝ վրահաս մահվան պատճառով: Եկեղեցու շինարարությունն ավարտում են Հովհաննեսի եղբորորդի Դավիթ վարդապետը և Սահակի փեսա Մուրադը 1670-ին:  

Դեռ 1580 թ. եպիսկոպոսանիստ վանքը իր զարգացման վերջնակետին է հասնում XIX դարում, երբ վանքում մի քանի անգամ նորոգություններ են արվում և հիմնվում է հատուկ դպրոց:

Վերջին վերանորոգությունն արվել է 1999-2000 թթ.՝ Մ. արքեպիսկոպոս Աշճյանի հոգածությամբ: 2000 թ. հոկտեմբերի 8-ին վերաօծել է Գարեգին Բ կաթողիկոսը: Սեպտեմբերի վերջին շաբաթ օրը վանքի ուխտի օրն է:

Ճարտարապետություն
Համալիրը բաղկացած է եկեղեցուց ու քաղաքացիական-տնտեսական շենքերից, որոնք տեղավորված են քառանկյուն պարսպափակ տարածքում: Եկեղեցին շեղակի կառուցված է բակի կենտրոնում, իսկ վանքապատկան շենքերի խումբը՝ սեղանատունը և բնակելի խցերը, բակի հյուսիսարևելյան անկյունում: Եվս մի շենք կցակառուցված է պարսպապատի հարավարևելյան անկյունին, իսկ բակի մեջ՝ հյուսիսարևմտյան կողմում, գտնվում է թաղածածկ մատուռի ձևով կառուցված ջրամբարը: Պարսպի գլխավոր մուտքը հյուսիսային կողմից է, ևս մի փոքր դուռ բացվում է արևմտյան կողմում:

Ս. Գևորգ եկեղեցին իր հատակագծային և ծավալատարածական հորինվածքով վերարտադրում է վաղմիջնադարյան «գմբեթավոր բազիլիկ» տիպը: Աղոթասրահի միջին նավը արևելյան կողմից ավարտվում է կիսաշրջանաձև ավագ խորանով, իսկ կողքինները՝ կրկնահարկ փոքր ավանդատներով, որոնցից հյուսիսայինի մեջ պահվում են Ս. Գևորգի մասունքները: Մեծ աբսիդն ունի բարձր, դուրս շեշտված բեմ՝ երկու կողմից չորսական սանդուղքներով: Առագաստների միջոցով իրականացված է գմբեթատակ քառակուսուց անցումը գլանաձև թմբուկին, որը պսակված է հովհարաձև վեղարով: Եկեղեցին լավ է լուսավորվում թմբուկի ութ խոշոր և չորս ճակատներում առկա երեքական լուսամուտներով: 

Եկեղեցու հետ միաժամանակ կառուցվել է արևմտյան կողմի եռակամար թաղածածկ բաց սրահը, որի միջնաթաղի վրա բարձրանում է 12 սյունանի ռոտոնդայով պսակված զանգակատունը: Գլխավոր մուտքը արևմտյան կողմից է, ևս մի մուտք կա հարավային կողմում:

Արտաքին հարդարանքի գեղազարդման տարրերից են շքամուտքերի և լուսամուտների շրջազարդերը և շարվածքի բազմագունային միջոցները՝ սև և նարնջագույն տուֆաքարերի համադրությամբ, ընդ որում թմբուկի վրա շերտավոր, իսկ ճակատներում շախմատաձև դասավորությամբ:

Գմբեթի թմբուկին չորս ավետարանիչների խորհրդանիշ հարթաքանդակները ուղեկցվում են նրանց անվան գրություններով: 

Ավագ խորանի պատերին պահպանվել են XIX դ. որմնանկարներ, որոնք, հավանաբար, արել է Եզնակ Կամսարականը: Ներկայացնում են սրբերի պատկերներ և սյուժետային տեսարաններ: Եկեղեցու պատերի մեջ ագուցված են XVI դ. արձանագիր խաչքարեր:

🌍Նշանակությունը

XVII դարի ճարտարապետության դասական օրինակ է: Վանքում են պահվում Ս. Գևորգի մասունքները: Ուխտատեղի է եղել ոչ միայն հայերի, այլև վրացիների և պարսիկների համար:

📜 Ավանդազրույցներ 

Ս. Գևորգի մասունքների մի մասը տարվել է Վրաստան՝ արքայազն Բեժոյին բուժելու նպատակով: Մինչ դրանք տեղ են հասել, արքայազնը մահացել է: Վրաց թագավորը մասունքներն այլևս չի վերադարձրել և դրանք պահելու համար եկեղեցի է կառուցել:

📚 Սկզբնաղբյուրներ

Literature

1. Առաքել Դավրիժեցի 1988, Պատմություն, (թարգմանությունը, առաջաբանը և ծանոթագրությունները՝ Վ. Առաքելյանի), Երևան, «Սովետական գրող», 592 էջ: 
2. Զաքարիա Քանաքեռցի 2013, Պատմագրություն, Թարգմանությունը և ծանոթագրությունները Վ. Առաքելյանի, Երևան, «Հայաստան», 272 էջ:
3. Հարությունյան Վ. 1992, Հայկական ճարտարապետության պատմություն, Երևան, «Լույս», 632 էջ:
4. Սաղումյան Ս. 1998, Աշտարակ. Պատմական անցքեր, հուշարձաններ, վիմագիր արձանագրություններ, Երևան, «Գիտություն», 346 էջ:

Հուշարձանների ցանկ.
Արագածոտն 2.1.1/7

📷 Լուսանկարներ

1. Մուղնիի Ս. Գևորգ եկեղեցու հատակագիծը (Հարությունյան 1992, 386)
2. Եկեղեցու տեսքը արևմուտքից (Ա. Բաբաջանյան)
3. Թմբուկը, զանգակատունը
4. Արևմտյան շքամուտքը (Ա. Բաբաջանյան)
5. Կառուցման մասին արձանագրությունը՝ արտաքուստ, արևմտյան պատի հյուսիսային կամարի տակ
6. «Տրդատի թագադրումը Գրիգոր Լուսավորչի կողմից» որմնանկար (Ա. Բաբաջանյան)
7. Ավագ խորանը (Ա. Բաբաջանյան)
8. Ջրամբարը
9. 7-րդ դարի կոթող՝ վանքի բակում (Ա. Բաբաջանյան)
10. 986 թվակիր խաչքար՝ սեղանատան արևելյան պատին մոտ պատվանդանին (Ա. Բաբաջանյան)