Սմբատաբերդ

🔍 Ուսումնասիրության պատմությունը

Հուշարձանն առաջին անգամ նկարագրել են XIX-XX դդ. տեղագիր ուսումնասիրողները (Ս. Ջալալյանց, Քաջբերունի, Ղ. Ալիշան, Հ. Եղիազարյան): Ընդհանուր տեղեկություններ են տալիս հայկական ճարտարապետության, մասնավորապես՝ ամրոցաշինության հարցերով զբաղվող հետազոտողները (ճարտարապետ Ս. Մնացականյան, մխիթարյան միաբան Մ. Յովհաննէսեան): Ամրոցն ուսումնասիրված չէ հնագիտական տեսանկյունից, ինչը լույս կսփռեր այդ արժեքավոր հուշարձանի թվագրությանը և կառուցապատման սկզբունքներին առնչվող խնդիրների վրա:

🧱 Հնագիտական նկարագրությունը

Տեղադրություն
Ամրոցի ավերակները տեղակայված են բարձրադիր, հյուսիսից հարավ մոտ 1.5 կմ ձգվող երկարավուն սապատավոր բլրաշարի ամենաբարձր մասում: Երեք կողմից ամրոցը պաշտպանված է անդնդախոր կիրճերով, ուղղահայաց դժվարամատչելի ժայռերով: Համեմատաբար մատչելի հյուսիսային կողմում կառուցվել են հզոր պարսպապատերը: Ճանապարհը դեպի ամրոց նույնպես հյուսիսից է: Ամրոցն իշխող դիրքի շնորհիվ վերահսկում է շրջակա բնակավայրերն ու ճանապարհները:

Շերտագրություն
Ամրոցի Սմբատաբերդ անունը համեմատաբար նոր է, շրջանառվում է XIX դարից: Հետաքրքիր է, որ Սյունիքի պատմությունը հանգամանորեն շարադրող XIII դ. պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանը Վայոց ձորի բերդերը թվելիս չի հիշատակում Սմբատաբերդը, որն, իրավամբ, գավառի ամենահզոր ամրաշինական կառույցն է: Այդ հանգամանքը չի վրիպել հուշարձանը հետազոտողների ուշադրությունից: Կա կարծիք, որ այն

պատմիչի հիշատակած Կապույտ բերդն է, իսկ Քաջբերունին ենթադրում է, որ այն կառուցվել է պատմիչի մահից հետո (1303 թ.) (Քաջբերունի 2003, 219): Որպես ռազմական հենակետ՝ Սմբատաբերդը, հավանաբար, կառուցվել է X դարում, երբ նրա արևմտյան կողմում՝ ձորահովտում գտնվող Եղեգիս գյուղաքաղաքը դառնում է Սյունյաց իշխանների նստավայրը: Այն ամրացվում է XIII-XIV դդ. Օրբելյանների օրոք:

2011 թ. «Պատ­մա­­մշակու­թային արգելոց-թանգարանների և պատ­մական միջավայրի պահպանության ծառայություն» ՊՈԱԿ-ի նախաձեռնությամբ իրականացվել են պարսպապատերի ամրակայման աշխատանքներ: Ներկայումս, հուշարձանն ունի պատմամշակութային արգելոցի կարգավիճակ:

Ճարտարապետություն
Եռանկյունաձև հատակագծով ամրոցը զբաղեցնում է մոտ 2 հա տարածք: Հյուսիսարևելյան և հարավարևմտյան կողմերով ձգվող պարսպապատերն ուժեղացված են կիսակլոր աշտարակներով: Ամրոցն ունի երեք մուտք՝ հյուսիսային, հյուսիսարևմտյան և հյուսիսարևելյան կողմերում: Գլխավոր հյուսիսային դարպասը ներքուստ թաղակապ սրահ ունի: Թաղակապ սրահ ունի նաև հյուսիսարևելյան դարպասը: Դարպասներն ունեցել է երկփեղկ դռներ, որոնք փակվել են գերանաձև նիգով, որի համար նախատեսված քառանկյուն բնիկները երևում են դռնակողքերի քարերի մեջ:

Ամրոցի՝ 2-3 մ լայնքով պարսպապատերը կառուցված են կոպիտ մշակված բազալտի քարերով և միջնալիցքով, իսկ թաղածածկ մուտքերը՝ սրբատաշ քարերով: Պարիսպների երկայնքով ձգվող սենյակների պատերը շարված են ճեղքված բազալտով և կավաշաղախով:

Ամրոցի տարածքը բաժանված է երկու անհավասար հատվածների: Հարավային բարձրադիր փոքր մասում է միջնաբերդը, ուր տեղակայված են իրար հետ հաղորդակցվող մի քանի սենյակներ: Հյուսիսային ընդարձակ տարածության մեջ պարսիպների երկայնքով կցակառուցված են բնակելի և տնտեսական սենյակները, ջրամբարը: Ջուրն ամրոց է բերվել Ցաղաց քարի մոտի աղբյուրներից:

🌍 Նշանակությունը

Միջնադարյան ամրաշինական սկզբունքներով կառուցված, ՀՀ տարածքում քիչ թվով պահպանված ամրոցներից մեկն է, որն իր նպաստավոր դիրքով ռազմավարական կարևոր նշանակություն է ունեցել միջնադարում:

🔨 Ավանդազրույցներ

«Ասում են, թե այս բերդը կառուցել է Սյունյաց Սմբատ իշխանը: Դրա համար էլ տեղի բնակիչների կողմից ստացել է Սմբատի բերդ անունը»:

📚 Սկզբնաղբյուրները

1. Եղիազարյան Հ. 1955, Ազիզբեկովի շրջանի կուլտուրայի հուշարձանները, Երևան, «Հայպետհրատ», 111 էջ:
2. Ղանալանյան Ա. 1969, Ավանդապատում, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 530 էջ:
3. Յովհաննէսեան հ. Միքայէլ վ. Մխիթարեան 1970, Հայաստանի բերդերը, Վենետիկ, Ս. Ղազար, 1014 էջ:
4. Սարգսյան Գ. Մ., Խաչատրյան Ա. Օ. 1980, Վայոց ձոր (Պատմահայրենագիտական ուրվագիծ), Երևան, «Հայաստան», 157 էջ:
5. Քաջբերունի 2003, Ճանապարհորդական նկատողություններ, Երևան, ‹‹Մուղնի››, 498 էջ:

Հուշարձանների ցանկ
Վայոց ձոր 9.10.1