Սևանավանք

🔍 Ուսումնասիրության պատմությունը

Հուշարձանի առաջին նկարագրություններն արել են XIX-XX դդ. տեղագիրները (Հ. Շահխաթունյանց, Ս. Ջալալյանց, Մ. Սմբատյանց, Ղ. Ալիշան, Ե. Լալայան): XX դ. կեսերին ճարտարապետությունն ուսումնասիրել է Ս. Մնացականյանը:

🧱 Հնագիտական նկարագրությունը

Տեղադրություն
Վանքը տեղակայված է Սևանա կղզում (1950-ական թթ. թերակղզի), որը պարիսպներով շրջապատված անմատչելի բերդ էր: Իր դիրքի շնորհիվ կղզին չորս կողմից վերահսկել է շրջակա գյուղերը:

Շերտագրություն
Ըստ ավանդության՝ Սևանավանքի առաջին կառույցը 305 թ. Գրիգոր Լուսավորչի հիմնած Ս. Հարություն տաճարն է: Ըստ մատենագիր և վիմագիր աղբյուրների՝ արաբների ասպատակությունների ժամանակ Սևանա կղզում ապաստանել են հայոց թագավորներն ու իշխանները: IX դարում վանքի ծաղկումը կապվում է նրա առաջնորդ Մաշտոց Եղվարդեցու հետ (ապագա կաթողիկոս): Նրա օրոք ընդարձակվել է միաբանությունը, և Աշոտ Ա Բագրատունի թագավորի դուստր և Սյունյաց Վասակ Գաբուռի այրի Մարիամ իշխանուհին 874 թ. կառուցել է Ս. Առաքելոց և Ս. Աստվածածին եկեղեցիները: 883 թ. Վրաց աշխարհից վերադառնալիս Սևանավանք այցելել է Աշոտ Ա թագավորը և բազում նվիրատվություններ արել: 921/2 թ. արաբ զորավար Բեշիրի դեմ պայքարում Սևանի կղզում ամրացել է Աշոտ Բ Բագրատունին: Թշնամիների ասպատակությունների հետևանքով Սևանավանքը մի քանի անգամ ամայացել, այնուհետ վերականգնվել է:
Վանքը կարևոր դեր է ունեցել կրթության ոլորտում, տվել է շատ բարձրաստիճան հոգևորականներ: Վանքում պահվել են բազմաթիվ մասունքներ ու եկեղեցական սպասք, ձեռագիր և տպագիր գրականություն:
Եկեղեցիները նորոգվել են 1956-1957 թթ., 1990-ականներին: Ներկայումս կղզում գործում է Վազգենյան հոգևոր դպրանոց, որի բակում կառուցվել է արտաքուստ 12-նիստանի եռահարկ եկեղեցի:

Ճարտարապետություն
Բաղկացած է երեք եկեղեցիներից, որոնցից կանգուն են միայն Ս. Առաքելոցը և Ս. Աստվածածինը: Կղզու արևելյան դժվարամատչելի կողմում վանախցեր են եղել, որոնք «մաշտոցներ» են կոչվել: 1832 թ. կառուցված միաբանության բնակելի շենքերը գտնվում են եկեղեցիներից արևմուտք:
Ս. Առաքելոցը (1654 թ. նորոգումից հետո՝ Ս. Կարապետ) երեք կիսաշրջան և արևմտյան ուղղանկյուն աբսիդներով խաչաձև կենտրոնագմբեթ կառույց է՝ հարավարևելյան կողմում թաղակապ ավանդատնով: Գմբեթատակ հիմքից անցումը ութանիստ թմբուկին իրականացված է չորս տրոմպների միջոցով: Հատակը ոչ թե սալարկվել է, այլ ծածկվել կրաշաղախի շերտով: Միակ մուտքը արևմտյան խաչաթևի հարավային կողմում է: Մուտքը շրջանցող կամարակապ շարվածքն արվել է հետագայում՝ արևմտյան խաչաթևի կոնստրուկտիվ ամրությունն ավելացնելու նպատակով:
Ս. Աստվածածինը գտնվում է Ս. Առաքելոցից 10 մ հարավ-արևելք, ունի նույն հորինվածքը, միայն չափերով ավելի մեծ է: Այստեղ գմբեթատակ փոխանցումն իրականացված է առագաստների միջոցով, որը հազվադեպ է Գեղարքունիքի IX-X դդ. հուշարձաններում: Արևելյան կողմում ունի երկու ավանդատուն, որոնցից հյուսիսարևելյանը հետագայում է ավելացվել: Մուտքերը հարավային և արևմտյան խաչաթևերում են: Արևմուտքից կից է գավիթը, որը կանգուն էր մինչև 1930-ական թթ.: Գավթի սյուները պսակել են քանդակազարդ փայտե խոյակները: Ըստ պահպանված վիմագրերի՝ Ս. Աստվածածինը վերանորոգվել է 1664 թ., 1832-36թթ.:
Երրորդ եկեղեցին մյուս երկուսից արևելք գտնվող գմբեթավոր դահլիճ տիպի կառույց է, որի միայն հիմնապատերն են մնացել: Ենթադրաբար, կառուցվել է X դ. վերջ – XI դ. սկզբին:
Սևանավանքի եկեղեցիները կառուցված են կիսամշակ բազալտով, իսկ կոնստրուկտիվ մասերը՝ սրբատաշ գորշ տուֆով: Շարերի միջև կարանները հարթեցվել են կրաշաղախով:

🔨 Գտածոներ

Սևանավանքից են հազվագյուտ գեղարվեստական արժեք ունեցող քանդակազարդ փայտե խոյակներն ու երկու դռները՝ 1176 թ. և 1522 թ., որոնք պահվում են Հայաստանի պատմության թանգարանում:

🌍 Նշանակությունը

Սևանավանքը միջնադարյան պաշտամունքային հայտնի կենտրոններից մեկն է: Այն կառուցվել է ռազմավարական կարևոր նշանակություն ունեցող կղզի-ամրոցում, որը VIII-X դդ. հենակետ էր արաբների դեմ մղվող պայքարի ընթացքում և վերահսկում էր Արարատյան դաշտից դեպի հյուսիս-արևելք տանող ճանապարհները:

📜 Ավանդազրույցներ

1. «Քանդելով հեթանոսական մեհյաններն ու դրանք ջուրը լցնելով՝ Գրիգոր Լուսավորիչն այստեղ հաստատում է Քրիստոսի խաչը և շինում Ս. Հարության տաճարը, 305 թ.: Վայրն անվանում է Սա է վան, այսինքն վանքի համար հարմար տեղ, որը հոլովվելով դառնում է Սևան: Կեսարիայից բերած կրոնավորներից մի քանիսին թողնում է այստեղ, որոնց հաջորդները սպասավորում են մինչ այսօր»:
2. «Մաշտոցը երազում տեսիլք է տեսնում, թե ինչպես լճի վրայով գալիս են 12 առաքյալները և մատնացույց անում եկեղեցու տեղը: Տեսիլքի շնորհիվ Մաշտոցը թույլատրել է կանանց ուխտի գալ Սևանավանք, որը մինչ այդ արգելված էր»:
3. «Վանեցիները գաղթում և վերաբնակվում են Սևանի ափերին, որոշելով որ դա էլ մի Վան է: Բայց հետո, տեղի ցուրտ ու դաժան կլիման դուր չի գալիս նրանց: Նրանք հիշում են իրենց երկրի մեղմ ու տաք բնությունը, իրենց բարեկեցիկ կյանքը և դառնորեն կանչում Սև վան եկավ մեր գլխին, սև Վան: Ու այդպես էլ լճի անունը մնում է Սևան»:

📚 Սկզբնաղբյուրներ

Գրականություն

1. Ստեփանոս Օրբելյան 1986, Սյունիքի պատմություն (թարգմ. Ա. Աբրահամյանի), Երևան, ‹‹Սովետական գրող››, 615 էջ:
2. Մնացականյան Ս. 1960, Հայկական ճարտարապետության Սյունիքի դպրոցը, Երևան, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., 267 էջ:
3. Սմբատյանց Մ. 1895, Տեղագիր Գեղարքունի Ծովազարդ գաւառի, Վաղարշապատ, Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածին, 843 էջ:
4. Ղանալանյան Ա. 1969, Ավանդապատում, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 530 էջ:

Հուշարձանների ցանկ
Գեղարքունիք 5.4/18

📷 Լուսանկարներ

1. Ս. Աստվածածին, Ս. Առաքելոց եկեղեցիների հատակագծերը (Հարությունյան 1992)
2. Ս. Աստվածածին և Ս. Առաքելոց եկեղեցիները հյուսիս-արևելքից (լուսանկարը՝ Ա. Բաբաջանյանի)
3. Ս. Առաքելոց եկեղեցին հարավ-արևմուտքից (լուսանկարը՝ Ա. Բաբաջանյանի)
4. Ս. Աստվածածին եկեղեցին հարավ-արևելքից (լուսանկարը՝ Ա. Բաբաջանյանի)
5. Ս. Աստվածածին եկեղեցու գավիթը՝ սյան խարիսխներով (լուսանկարը՝ Ա. Բաբաջանյանի)
6. Ս. Աստվածածին եկեղեցու գմբեթի հիմքը (լուսանկարը՝ Ա. Բաբաջանյանի)
7. Ս. Առաքելոց եկեղեցու ներսույթը (լուսանկարը՝ Ա. Բաբաջանյանի)

🕰️ Արխիվ

1. Փայտե խոյակը 1929 թ. – ՊՈԱԿ ԳԳ 849 ԱԱՅաԼ18/288/7
2. Առաքելոց 1929 թ. – ՊՈԱԿ ԳԳ 849 ԱԱՅաԼ18/288/2
3. Առաքելոց 1934թ. Արա Վրույր – ՊՈԱԿ ԳԳ 70 Ա. սև 1/1320
4. Առաքելոց և Աստվածածին 1934թ. Արա Վրույր – ՊՈԱԿ ԳԳ 70 Ա. սև 1/1330
5. Սևանա կղզի 20-րդ դ. 1-ին քառորդ Գ. Հովսեփյան – ՀՊԹ Ն 1609
6. Սևանա կղզի 20-րդ դ. 1-ին քառորդ Գ. Հովսեփյան – ՀՊԹ Ն 1027
7. Խոյակը՝ փայտ – ՀՊԹ ՀՆ 227բ
8. Դուռը 1486 թ. ՝ փայտ – ՀՊԹ ՀՆ 86
9. Դուռը 1176 թ. ՝ փայտ – ՀՊԹ ՀՆ 87