Սելիմի քարավանատուն

🔍 Ուսումնասիրության պատմությունը

Ղ. Ալիշան (պատմաբան-տեղագիր, XIX դ.), Քաջբերունի (տեղագիր, XIX դ.), Հ. Եղիազարյան (հնագետ-պատմաբան, XX դ. կես), Վ. Հարությունյան (ճարտարապետ, XX դ. կեսեր), Ս. Բարխուդարյան (վիմագրագետ, XX դ. կեսեր), «Պատմամշակութային արգելոց-թանգարանների և պատմական միջավայրի պահպանության ծառայություն» ՊՈԱԿ (Ա. Զաքյան, 2012 թ.)

🧱 Հնագիտական նկարագրությունը

Տեղադրություն
Գեղարքունիքի և Վայոց ձորի սահմանագլխին, թեքություն ունեցող տափարակի վրա:

Սելիմի քարավանատունը Հայաստանի միջնադարյան, կանգուն վիճակով պահպանված քարավանատներից է: Ըստ նախասրահի բարավորի արաբատառ և նախասրահի ներսում հայերեն արձանագրությունների՝ կառուցել է Չեսար Օրբելյանը 1332 թ.: Այն գտնվում է Վարդենյաց լեռնանցքի` դեպի Վայոց ձոր նայող հարթության վրա` քարավանային կանգառ հանդիսանալով Դվինից Պարտավ գնացող երկու հին ճանապարհներից մեկի՝Վայոց ձորով անցնող գծամասի վրա:

Ճարտարապետություն
Սելիմի քարավանատունը կառուցված է հիմքում անմշակ, վերնամասում սրբատաշ բազալտե քարերով, մասնակի կիսագետնափոր է: Համալիրը բաղկացած է արևմուտք-արևելք ձգված հիմնական մասնաշենքից, որին արևելյան կողմից կից են երկու թաղակապ կառույցներ՝ հյուսիս-հարավ առանցքով: Հիմնական մասնաշենքը յոթ զույգ մույթերով եռանավ բազիլիկ է, որի կողային նեղ նավերը նախատեսված էին 64 ձիերի համար: Մույթերի միջև տեղավորված են մսուրները և ջրամանը: Եռանավ դահլիճի արևմտյան ծայրում՝ միմյանց դիմաց երկու փոքր սենյակներ են՝ նախատեսված մարդկանց հանգստի համար: Դահլիճը լուսավորվում է կենտրոնական նավում բացված շթաքարերով հարդարված երեք լուսահորերով: Դահլիճն ունի երկթեք տանիք՝ պատված միմյանց ամուր ագուցված կղմինդրաձև բազալտե ծածկասալերով: Դահլիճի միակ մուտքը արևելյան կողմում է և բացվում է նրան կից նախասրահի մեջ:
Նախասրահը երեք զույգ որմնամույթերով թաղակապ շենք է, որի կամարները արևելյան կողմում հանգչում են ուղղանկյուն որմնամույթերի, իսկ արևմտյան կողմում՝ բազմանիստ կիսասյուների վրա: Այն լուսավորվում է շթաքարային հարդարանքով, կենտրոնական մեծ լուսահորով: Նախասրահը ևս ծածկված է երկթեք տանիքով:
Համալիրի միակ մուտքը բացվում է նախասրահից, որի հարավային ճակատը հարդարված է սելջուկյան ճարտարապետությունից սերող և հայկական ճարտարապետության մեջ լայնորեն տարածված շթաքարե խորշով (muqarnas) և մուտքից աջ ու ձախ նույնանման ֆրիզների վրա տեղադրված ցլի ու սֆինքի քանդակներով:
Նախասրահի արևելյան կողմում կցված թաղակապ շենքի մուտքը տեղադրված է նախասրահի հարավարևելյան կողմում, որը բացվել է 2012 թ. պեղումներով:
1956-1959 թթ. իրականացվել է քարավանատան հիմնական մասնաշենքի և նախասրահի կամարների ու թաղերի քայքայված հատվածների վերանորոգում, որին զուգահեռ կատարվել են ներսի ու դրսի մաքրման և տարածքի բարեկարգման աշխատանքներ:

🔨 Գտածոներ

Ջնարակած և անջնարակ խեցեղեն, մետաղե իրեր:

🌍 Նշանակությունը

Հիմնականում կանգուն մնացած և հստակ թվագրված քարավանատունը ՀՀ տարածքում պահպանված այն փոքրաթիվ հուշարձաններից է, որի գոյությունը խոսուն վկայությունն է Չինաստանից դեպի Միջերկրականի ափերը ձգվող միջնադարյան «Մետաքսի ճանապարհային մշակույթում» Հայաստանի ակտիվ ներգրավվածության մասին՝ լրացնելով հայ և օտար մատենագիր աղբյուրներից հայտնի առևտրային և մշակութային փոխհարաբերությունների մասին տվյալները:

📜 Ավանդազրույցներ

«Ասում են, որ տեղական իշխանի որդին մի անգամ ձմռանը իր շքախմբով անցնելիս է լինում այս լեռնանցքով: Հանկարծ բարձրանում է մի սոսկալի ձյունամրրիկ: Ամայի վայրում պատսպարվելու տեղ չգտնելով՝ իշխանազնը և նրա մարդիկ խեղդվում են բքի մեջ: Իր զավակի հիշատակը հավերժացնելու համար իշխանի կինը դեպքի վայրում մի մեծ իջևանատուն է կառուցել տալիս, որպեսզի ձմռան բուքերին Եղեգնաձորի լեռնանցքով անցնող քարավանները իջևանեն այնտեղ՝ մինչև եղանակի պարզվելն ու ճանապարհի բացվելը: Եվ իջևանատունը իշխանազնի անունով կոչվել է Սելիմի իջևանատուն կամ քարվանսարա» (Ղանալանյան 1969, 384):

📚 Սկզբնաղբյուրները

1. Ալիշան Ղ. 1893, Սիսական. Տեղագրութիւն Սիւնեաց աշխարհի, Վենետիկ. Ս. Ղազար, 563 էջ: 163-166
2. Բաբաջանյան Ա.,Զաքյան Ա. 2014, Սելիմի քարավանատան պեղումների նախնական արդյունքները, ‹‹Վեմ››, 4, էջ 125-134:
3. Բարխուդարյան Ս. 1967, Դիվան հայ վիմագրության. Վայոց ձոր. Եղեգնաձորի և Ազիզբեկովի շրջաններ, 3, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 427 էջ:
4. Հարությունյան Վ. 1960, Միջնադարյան Հայաստանի քարավանատներն ու կամուրջները, Երևան, «Հայպետհրատ», 147 էջ:
5. Ղանալանյան Ա. 1969, Ավանդապատում, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 530 էջ:
6. Քաջբերունի 2003, Ճանապարհորդական նկատողություններ, Երևան, «Մուղնի», 498 էջ: 137-142

Հուշարձանների ցանկ

Վայոց ձոր 11.7/1.2