Ուշիի Ս. Սարգիս

🔍 Ուսումնասիրության պատմությունը

Վանքի վերաբերյալ տեղեկություններ են հաղորդել 19-րդ դ. տեղագիրները (Շահխաթունեանց, Ալիշան), սակայն 1827 թ. երկրաշարժի հետևանքով ողջ վանական համալիրը մնացել էր փլատակների ու հողի թանձր շերտի տակ՝ բացառությամբ Ս. Սարգիս մատուռ-վկայարանի: Հուշարձանի ուսումնասիրությունն սկսվել է 1999-2001 թթ. պեղումներից հետո, երբ հնագետ Ֆ. Բաբայանի ղեկավարությամբ բացվել են վանքի գրեթե բոլոր կառույցները:

🧱 Հնագիտական նկարագրությունը

Տեղադրություն.
Տեղադրված է ուշ բրոնզ-վաղերկաթիդարյան ամրոց-բնակավայրի հարավային եզրին, բարձրադիր բլրի թեք լանջին:

Շերտագրություն.
Միջնադարյան Հայաստանի հոգևոր և մշակութային նշանավոր կենտրոններից է: Հուշարձանի վերաբերյալ առաջին վկայությունը պահպանվել է «Յայսմավուրք»-ում՝ Մ. Մաշտոցի կողմից Ս. Սարգսի մասունքներն այստեղ ամփոփելու և վանք հիմնելու կապակցությամբ: Վանքի վիմագրերում ևս այն անվանվում է Ս. Սարգիս զորավար: Վանքի ծաղկման երկրորդ փուլը վերաբերում է XIII-XIV դդ. և համընկնում Վաչուտյան իշխանական տան շինարարական գործունեության հետ: Այդ ընթացքում կառուցվել են Ս. Աստվածածին եկեղեցին, գավիթը, զանգակատունը: Երրորդ շինարարական փուլը վերաբերում է XVII դ., երբ վանքի վանահայր է նշանակվում Ոսկան Երևանցին: 1654-1662 թթ. նրա ջանքերով կառուցվում են արտաքին սյունասրահը՝ եկեղեցու և գավթի արևմտյան կողմում, տարաբնույթ շենքեր (հյուրատուն, սեղանատուն, վանախցեր) և վանքը շրջապատվում է պարսպով: XVIII դ. առաջին կեսին վանքը լքվում է և, վերջնականապես, ավերվում 1827 թ.:

Ճարտարապետություն.
Վանական համալիրը բաղկացած է Ս. Սարգիս մատուռից, Ս. Աստվածածին եկեղեցուց, գավթից, զանգակատնից և XVII դ. կառուցված բնակելի, տնտեսական, քաղաքացիական ու արտադրական մի շարք կառույցներից, որոնք պարփակված են շրջապարսպով:

Ս. Սարգիսը V-VII դդ. բնորոշ փոքր միանավ, երկթեք տանիքով ուղղանկյուն կառույց է, որը շարված է հիմքում կոփածո բազալտե, վերևում սրբատաշ տուֆե քարերով: Վերանորոգվել է XI-XII դդ., ապա 1203 թ.՝ համաձայն մուտքի վրա պահպանված արձանագրության:

Ս. Աստվածածինը հարավից կից է Ս. Սարգսին: Կառուցվել է XIII դ. սկզբին, մեկ զույգ մույթերով գմբեթավոր սրահ է՝ հյուսիսարևելյան և հարավարևելյան կրկնահարկ ավանդատներով: XIII դ. բնորոշ զարդամոտիվներով հարդարված երկու մուտքերը բացվում են արևմտյան և հարավային ճակատներում: Ավագ խորանի բեմառէջքը հարդարված է վեցանիստ մեդալիոնների շարով, որոնց դաշտերը լցված են բուսական տարբեր զարդատարրերով: Ըստ պահպանված վիմագրի՝ Ավագ խորանը պատված է եղել որմնանկարներով: 

Գավիթը, կից է Ս. Աստվածածին եկեղեցուն հարավից: Կառուցվել է 1264 թ., երկրաշարժից քանդված եկեղեցու տեղում, որի մասին հաղորդում է պահպանված վիմագիրը, ինչպես նաև պատերի շարվածքում օգտագործվել են ավելի վաղ շինությունների ու խաչքարերի բեկորներ: Գավիթը հանդիպակաց պատերի ութ որմնասյուներով և խաչվող կամարներով քառանկյուն շենք է, որի մուտքերը արևմտյան և արևելյան կողմերում են: Հարավային ճակատում բացվում են սյունով բաժանված կրկնակի պատուհանները:

Ըստ հայտնաբերված վիմագրի՝ 1311 թ. կառուցվել է զանգակատուն, որի հիմնապատերը պեղումներով բացվեցին եկեղեցուն և գավթին կից՝ արևմտյան կողմից:  

Վանքի շրջապարիսպը հիմնովին վերանորոգվել է XVII դարում: Այն անկանոն քառանկյուն հատակագիծ ունի՝ ուժեղացված 2 ուղղանկյուն և 3 կիսակլոր կրկնահարկ աշտարակներով: Պարսպի գլխավոր մուտքը հարավարևելյան անկյունում է, երկրորդը՝ արևմտյան կողմում: Հյուսիսային, արևմտյան և հարավային պարսպապատերին կից կառուցվել են կրկնահարկ վանախցեր, օժանդակ շենքեր, թաղակապ հյուրատուն, սյունազարդ սրահ: Ս. Սարգսի հյուսիսարևմտյան կողմում բացվել է երկու բաժանմունք ունեցող կամարակապ սրահ, որը հավանաբար ծառայել է իբրև սեղանատուն:

🔨 Գտածոներ

Խաչքարեր, վիմագիր քարեր, խեցեղեն, մետաղե և ապակե իրեր, դրամներ:

🌍 Նշանակությունը

Ս. Սարգիս անվամբ եկեղեցիների շարքում մեզ հայտնի ամենավաղ կառույցը Ուշիի Ս. Սարգիս մատուռ-վկայարանն է:

📜 Ավանդազրույցներ

Պատմում են, որ Ս. Սարգսի տոնի օրը, Ս. Սարգսին նվիրված մատուռի վրա երևում է Լուսավորչի կանթեղը (Ֆ. Բաբայան):

📚 Սկզբնաղբյուրները

Գրականություն

1. Առաքել Դավրիժեցի 1988, Պատմություն, (թարգմանությունը, առաջաբանը և ծանոթագրությունները՝ Վ. Առաքելյանի), Երևան, «Սովետական գրող», 592 էջ:
2. Բաբայան Ֆ. 2005, Ուշիի Սուրբ Սարգիս վանքը, Երևան, «Գիտություն», 77 էջ:
3. Բաբայան Ֆ., Քալանթարյան Ա. 2001, àõßÇÇ ê. ê³ñգÇë í³ÝùÇ íÇÙ³Ï³Ý ³ñӳݳգñáõÃÛáõÝÝ»ñը, Պատմաբանասիրական հանդես, 2, էջ 169-199:
4. Շահխաթունեանց Յ. եպս. 2014, Ստորագրութիւն Կաթուղիկէ Էջմիածնի եւ հինգ գաւառացն Արարատայ, Էջմիածին, «Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին», 560 էջ:

Հուշարձանների ցանկ
Արագածոտն 2.108/1.3

📷 Լուսանկարներ

1. Վանքի հատակագիծը (Բաբայան 2005)
2. Ս. Սարգիս մատուռ-վկայարանը
3. Ս. Աստվածածին եկեղեցին արևմուտքից
4. Ս. Աստվածածնի բեմառէջքը
5. Վաչե Վաչուտյանի նվիրատվական արձանագրությունը [Ս. Աստվածածին եկեղեցու վրա ներքուստ]
6. Գավթի արևմտյան մուտքի բարավորը
7. Գավթի հարավային ճակատը
8. Հատված պեղումներից
9. Ջնարակած թաս
10. Ս. Սարգիս մակագրությամբ կարաս