Սաղմոսավանք

🔍 Ուսումնասիրության պատմությունը

Հ. Շահխաթունեանց (տեղագիր, XIX դ. կես), Հ. Եղիազարյան (հնագետ-պատմաբան, XX դ. կես), Հ. Խալփախչյան և Ա. Յակոբսոն (ճարտարապետներ, XX դ. վերջին քառորդ), Վ. Պետրոսյանց (պատմաբան, XX դ. վերջին քառորդ), Ա. Մանուչարյան (վիմագրագետ, XXI դ.):

🧱 Հնագիտական նկարագրությունը

Շերտագրություն
Վանքը հիշատակվում է դեռ վաղ միջնադարից, սակայն ձորապռնկին ներկայիս կանգուն շինությունները կառուցվել են XIII դ. առաջին կեսին՝ Վաչուտյան իշխանների կողմից: Սաղմոսավանքը եղել է միջնադարյան Հայաստանի հայտնի հոգևոր և մշակութային կենտրոնը, գրչության և կրթության օջախ, որտեղ դպրոց է հիմնել պատմագիր Վարդան Արևելցին: Քասաղի կիրճի քարայրներում ևս ճգնել են միայնակյաց կրոնավորները: Այստեղ է եղել Ս. Լուսավորչի հիմնած մենաստանը, որը XII դ. II կեսին Հովհաննես Մունջ կրոնավորը վերանորոգել և դպրոց է ստեղծել, ուր ձեռագրեր են ընդօրինակվել: Պատերազմական և դժվարին ժամանակներում այդ քարայր-թաքստոցներում են պահվել Սաղմոսավանքի ձեռագրերը: 1912 թ. Խաչիկ վրդ. Դադյանը քարայրներից մեկում հայտնաբերել է Սաղմոսավանքի ձեռագրերի ցուցակը՝ Վաչե Ա Վաչուտյանի մակագրությամբ, որը պարունակել է 115 ձեռագիր: Հետագայում դրանց թիվն այնքան է ընդլայնվել, որ հարկ է եղել կառուցել հատուկ գրատուն: Ի թիվս քրիստոնեական մի շարք մասունքների՝ Սաղմոսավանքում է պահվել Արագածի Ս. Նշանը: Վանքի գրչության կենտրոնը գործել է մինչև XVII դ.: XVIII դ. կեսերին վանքի մասին տվյալները պակասում են, իսկ 1840-ական թթ. Սաղմոսավանք այցելած Հ. եպս. Շահխաթունյանցը այն գտնում է խիստ անշքացած: 1890 թ. Սաղմոսավանքում նորոգություններ է իրականացրել Խրիմյան Հայրիկը և կառուցել գավթի հարավարևմտյան և գրատան մուտքերի պորտիկները: 1998-2000 թթ. վանքը հիմնովին նորոգվել է Հուշարձանների պահպանության վարչության կողմից:

Ճարտարապետություն 
Համալիրի կազմում են Ս. Սիոն և Ա. Աստվածածին եկեղեցիները, գավիթը, գրատունը, որմնափակ և պատվանդանավոր խաչքարերը: Վանքը երեք կողմից շրջապատված է պարսպով, որից պահպանվել է միայն արևմտյան հատվածը: Հյուսիսային կողմում տարածվում է ընդարձակ գերեզմանոցը, միաբանության բնակելի շենքերի ավերակները:

Ս. Սիոնը վանքի գլխավոր եկեղեցին է, որի կառուցումն ավարտվել է 1215 թ՝ Վաչե Ա-ի կողմից: Այն արտաքուստ ուղղանկյուն, ներքուստ խաչաձև, չորս անկյուններում կրկնահարկ ավանդատներով գմբեթավոր դահլիճ է: Գլանաձև թմբուկը պսակված է սրածայր վեղարով: Պատերն արտաքուստ աշխուժացնում են եռանկյուն խորշերը: 

Գավիթն՝ ըստ գրատան հյուսիսային պատի վիմագրի, կառուցել է Վաչե Ա-ն, իսկ հետագայում նորոգել որդին՝ Քուրդ Ա-ն: Այն արևմուտքից կից է Ս. Սիոնին: Այն քառասյուն մեծ սրահ է: Կենտրոնական բացվածքը պսակված է կոնաձև երդիկով, որն ավարտվում է սյունազարդ փոքրիկ գմբեթով: Բազմանիստ կոնաձև այդ երդիկը ներքուստ հարդարված է ռելիեֆ քանդակներով, որոնք լուսաստվերի շնորհիվ ցայտուն ընդգծվում են: Ունի երկու մուտք՝ արևմտյան և հարավարևմտյան կողմերում, իսկ ներքին դռներով կապված է եկեղեցիների և գրատան նախասրահի հետ: Արտաքին զուսպ հարդարանքում աչքի է ընկնում արևմտյան կամարակապ շքամուտքը, որի ճակատակալը գեղազարդված է մոզաիկ դասավորված հնգաթև աստղերով և բազմանկյուններով: Շքամուտքն ամփոփված է ուղղանկյուն բարձր շրջանակի մեջ, որի մեջ սլաքաձև կամարով  ներգծված հարթությունը լցված է շեղանկյուն զարդաքարերով ձևավորված խաչերով:

Ս. Աստվածածինը տեղադրված է Ս. Սիոնի հարավակողմում՝ նրանից մի փոքր անջատ: Այն արևելյան կողմում կիսաշրջանաձև աբսիդով թաղակապ փոքր մատուռ է: Մուտքը պսակված է որմնասյուների վրա հանգչող ատամնավոր վերնամասով կամարով, ճակատակալին Ս. Լուսավորչի որմնանկարն է:

Գրատունը Ս. Սիոնի և գավթի հարավակողմում է, կառուցել է 1255 թ. Քուրդ Ա-ի և կնոջ Խորիշահի պատվերով՝ վաղամեռիկ դստեր՝ Մամախաթունի հիշատակի համար: Քառանկյուն անսյուն կառույց է՝ արևելյան կողմում կիսակլոր աբսիդով և կրկնահարկ ավանդատնով: Կենտրոնական քառակուսին պսակված է բազմանիստ թմբուկի վրա նստած երդիկավոր գմբեթով, որն ավարտվում է սյունազարդ ռոտոնդայով: Ներքուստ ձևավորված է բազմագույն քարերի համադրությամբ, ճառագայթաձև դասավորությամբ: Բացի ներքին գունազարդումից, ներքուստ հարդարված է բազմազան զարդաքանդակներով: Հարավային պատի մեջ մատյաններ պահելու համար բացվել են մեծ դարակ-խորշեր: Գրատան արևմտյան ճակատն ընդգծված է մուտքից վերև տեղավորված խաչաձև լուսամուտով, ռելիեֆ խաչով: Հարավային ճակատում տեղավորված են կամարակապ զույգ լուսամուտները՝ պսակված ընդհանուր կամարունքով, որոնց միջև լուսապսակով մարդու քանդակն է՝ Մկրտիչ վարդպետ գրությամբ, որը գրատան ճարտարապետն է կամ պատկերաքանդակների հեղինակը:  

🌍 Նշանակությունը

Սաղմոսավանքի գավիթն ու գրատունը՝ իրենց ճարտարապետական և ինժեներական բարդ կառուցվածքով միջնադարյան աշխարհիկ շինությունների առավել ուշագրավ օրինակներից են:

📜 Ավանդազրույցներ

Ըստ ավանդության՝ Գրիգոր Լուսավորիչը Քասաղի ձորում հիմնում է երկու մենաստան: Ներքևինի անունը դնում է Լուսավորչի մենաստան, իսկ վերևինի անունը՝ Սաղմոսաց մենաստան, որպեսզի մշտապես սաղմոսերգություն կատարեն:

📚 Սկզբնաղբյուրներ

Գրականություն

1. Եղիազարյան Հ. 1961, Սաղմոսավանք, Էջմիածին, N 6, էջ 33-45:
2.  Հարությունյան Վ. 1992, Հայկական ճարտարապետության պատմություն, Երևան, «Լույս», 632 էջ:
3. Մանուչարյան Ա. 2019, Սաղմոսավանք, Երևան, «Հեղինակային հրատարակություն», 182 էջ:
4. Շահխաթունեանց Յ. եպս. 2014, Ստորագրութիւն Կաթուղիկէ Էջմիածնի եւ հինգ գաւառացն Արարատայ, Էջմիածին, «Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին», 560 էջ:
5. Սիմեոն Երևանցի 2003, «Ջամբռ». Հիշատակարան Էջմիածնի Սուրբ Աթոռի և նրա հարակից վանքերի Երևան, «Մուղնի», 640 էջ:

Հուշարձանների ցանկ
Արագածոտն 2.93/4