Պռոշաբերդ
Անվանումը` Պռոշաբերդ
Հուշարձանի տեսակը` Ամրոց
Շրջան` Վայոց ձորի մարզ
Ժամանակաշրջան` Միջնադարյան
Անվանումը` Պռոշաբերդ
Այլ անվանումներ` Բոլորաբերդի անապատ, Ս. Կարապետի անապատ, «Նժդեհյան ուխտատեղի»
Հուշարձանի տեսակը` Վանական համալիր ամրոց
Մարզը` Վայոց ձոր
Համայնքը` Գլաձոր
Բնակավայրը` գ. Վերնաշեն
Տեղադրությունը` Սպիտակավորի վանքը գտնվում է Վերնաշեն գյուղից 7 կմ հյուսիս, Թեքասարի լեռնաշղթայի հարավահայաց լանջին, երկու կողմից լեռնային հեղեղատի ձորակների միջև, սարավանդի վրա: Նրանից 1 կմ արևելք, Գլաձոր գետի աջ կողմում՝ կոնաձև բլրի գագաթին է Բոլորաբերդ ամրոցը: Հասանելիությունը՝ ամենագնաց մեքենայով կամ քայլարշավով:
Պահպանվածությունը` Մասնակի վերականգնված
Կոորդինատները՝ 39°49’53.8″N 45°22’26.6″E
Բարձրությունը` ծ.մ. 2360 մ
Դարաշրջանը և թվագրությունը` Զարգացած միջնադարի վերջին փուլ XIII-XIV դդ.
Սպիտակավոր-Պռոշաբերդ. «Ծաղկյալ» վանքն ու անառիկ բերդի ուժը
Վայոց Ձորի խստաշունչ ու հիասքանչ լեռնային լանդշաֆտում թաքնված է պատմության, հոգևոր կյանքի և արկածային տուրիզմի մի կատարյալ համադրություն՝ Սպիտակավոր վանքի և Պռոշաբերդ (Բոլորաբերդ) ամրոցի անդիմադրելի համալիրը:
Այս վայրը, որը հայտնի է նաև որպես Բոլորաբերդի անապատ, հանդիսանում է զարգացած միջնադարի (13-14-րդ դարեր) հոգևոր և աշխարհիկ կյանքի միախառնման փայլուն օրինակ: Լինելով մասամբ վերականգնված՝ այն իր մեջ կրում է հայկական պատմության ամենաազդեցիկ էջերը և այսօր ունի «Նժդեհյան ուխտատեղի» սրբազան կարգավիճակը:
📐 Սպիտակավոր Սուրբ Աստվածածին վանք. Ճարտարապետական գոհարը
Սպիտակավոր վանքը հիմնադրվել է 14-րդ դարի սկզբին Պռոշյան Իշխանաց տան ներկայացուցիչ Էաչի իշխանի կողմից և 1321 թվականին ավարտին է հասցվել նրա որդու՝ Ամիր Հասան Բ-ի ջանքերով: 15-րդ դարի կեսերին, երբ հռչակավոր Գլաձորի համալսարանը դադարեցրեց իր գործունեությունը, Սպիտակավորը ստանձնեց տարածաշրջանի գրչության գլխավոր կենտրոնի (սկրիպտորիումի) դերը:
- Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի. Համալիրի սիրտն է: Արտաքուստ քառակուսի, իսկ ներքուստ խաչաձև հորինվածքով այս եկեղեցին կառուցված է տեղական սպիտակավուն բազալտից (ինչից էլ առաջացել է «Սպիտակավոր» անունը): Ունի բարձր գլանաձև թմբուկ՝ պսակված կոնաձև վեղարով:
- Բացառիկ քանդակագործություն. Եկեղեցու ճակատները զարդարված են թեմատիկ հարուստ հարթաքանդակներով: Արևմտյան շքամուտքի բարավորին՝ ագատե քարի վրա, քանդակված է Աստվածամայրը՝ Մանուկ Հիսուսը գրկում: Եկեղեցու ներսում պահպանվել են Ամենակարող Քրիստոսի կիսանդրին և Հայր Աստծո պատկերը, որը պահում է Ադամի գլուխը՝ շրջապատված չորս ավետարանիչների խորհրդանիշներով: Եկեղեցու քտիտորական (հիմնադիրների) քանդակները՝ Էաչի և Ամիր Հասան իշխանների պատկերներով, այսօր պահվում են հեղինակավոր թանգարաններում:
- Գավիթ և Զանգակատուն. Եկեղեցուն կից գավիթը կառուցվել է $1321-1330$ թվականներին, որի արևմտյան պատի վրա 1330 թվականին Հովհաննես և Թաթխ վարպետները կառուցել են եռահարկ քարե զանգակատունը:
🏰 Պռոշաբերդ (Բոլորաբերդ). Անառիկության միջնաբերդը
Վանքից ոչ հեռու՝ կոնաձև բարձր ու ժայռոտ բլրի գագաթին է բազմած 13-րդ դարի Պռոշաբերդ ամրոցը, որը հասանելի է միայն հյուսիս-արևմտյան կողմից:
Այն զբաղեցնում է մոտ 0.3 հեկտար տարածք և ունի յոթանկյուն բազմանկյուն հատակագիծ: Ամրոցի պատերը կառուցված են կոպտատաշ բազալտից՝ «ձկնոսկոր» (herringbone) շարվածքով, և ամրացված են հինգ կիսաշրջանաձև աշտարակներով, ինչը միջնադարյան ռազմական ճարտարապետության կատարյալ նմուշ է: Պեղումների ժամանակ այստեղից հայտնաբերված ջնարակված և չջնարակված խեցեղենն ու մետաղական իրերը կրում են Մոմիկի քանդակագործական դպրոցի ազդեցությունը և այժմ պահվում են Եղեգնաձորի երկրագիտական թանգարանում:
🧐 Ուշագրավ պատմական փաստեր և ավանդություններ
- Գարեգին Նժդեհի հանգրվանը. Սպիտակավոր վանքը սրբավայր է յուրաքանչյուր հայ հայրենասերի համար: Հենց այս եկեղեցու հարավային պատի տակ է ամփոփված հայ ռազմական և քաղաքական մեծագույն գործիչ Գարեգին Նժդեհի աճյունի մի մասը: 1989 թվականին նրա գերեզմանին կանգնեցված տապանաքար-հուշարձանը ամեն տարի հունիսի 17-ին ձգում է հազարավոր ուխտավորների:
- «Գյուլի վանք» (Ծաղկյալ մոնաստիր). Գարնանը վանքի շրջակայքը պատվում է վայրի վարդենիներով և մասրենիներով: Այս չնաշխարհիկ ու ծաղկաշատ տեսարանի պատճառով տարածաշրջանի այլալեզու բնակիչները վանքն անվանել են «Գյուլի վանք», ինչը թարգմանաբար նշանակում է «Ծաղկած վանք»՝ արտացոլելով դրա անթառամ գեղեցկությունը:
❈ ԿԱՐԵՎՈՐ ՓԱՍՏԵՐ
❈ Համալիրի բնույթը. Սպիտակավոր-Պռոշաբերդը Վայոց Ձորի եզակի պատմական համալիր է, որը միավորում է 14-րդ դարի Սպիտակավոր վանքը և 13-րդ դարի Պռոշաբերդ ռազմական ամրոցը:
❈ Գրչության օջախ. Միջնադարում վանքը հանդիսացել է ձեռագրերի արտագրության և պահպանման խոշոր կենտրոն՝ շարունակելով Գլաձորի համալսարանի ավանդույթները:
❈ Նժդեհյան ուխտագնացություն. Եկեղեցու տարածքում հանգչում է հայ ազգային-ազատագրական պայքարի առաջնորդ Գարեգին Նժդեհը, ինչի շնորհիվ վայրը վերածվել է համազգային ուխտատեղիի:
❈ Ռազմական ճարտարապետություն. Պռոշաբերդն իր կիսաշրջանաձև 5 աշտարակներով և բազալտե հզոր պատերով հայկական ամրոցաշինության լավագույն հուշարձաններից է:
❈ Մոմիկի դպրոցի հետքերը. Ամրոցից հայտնաբերված հնագիտական գտածոները փաստում են, որ այս տարածքում մեծ ազդեցություն է ունեցել միջնադարյան հռչակավոր վարպետ Մոմիկի արվեստի դպրոցը:
🔍 Ուսումնասիրության պատմությունը
Սպիտակավորի վանքն ու Պռոշաբերդը նկարագրել են XIX-XX դդ. տեղագիր ուսումնասիրողները (Ս. Ջալալյանց, Քաջբերունի, Ղ. Ալիշան, Գ. Հովսեփյան, Հ. Եղիազարյան): Սպիտակավորի պատմությանն ու արվեստին վերաբերող տարբեր խնդիրներ ուսումնասիրել են հայ արվեստի ու մշակույթի ականավոր մասնագետները: Վիմագրերը հավաքել է Ս. Բարխուդարյանը: Բոլորաբերդի ամրոցը հետազոտել և չափագրել են Տարագրոսը և Ա. Զարյանը:
🧱 Հնագիտական նկարագրությունը
Տեղադրություն
Բոլորաբերդի վանքն ու ամրոցը գտնվում են Պռոշյան իշխանների ժառանգական տիրույթի՝ պատմական Սրկղոնք (Սարկողովք) բնակավայրի սահմաններում:
Շերտագրություն
Սպիտակավորի վանքը հիմնադրվել է XIV դ. սկզբին Պռոշյան Էաչի և նրա որդի Ամիր Հասան Բ իշխանների կողմից: XIV-XV դդ. եղել է միջնադարյան Հայաստանի հայտնի գրչության կենտրոն, որը հատկապես ծաղկում է ապրել Պռոշյան իշխանների հովանավորությամբ ստեղծված Գլաձորի համալսարանի գործունեության դադարեցումից հետո, XV դարի կեսին, երբ վանքի առաջնորդն էր Ավագտեր վարդապետը: Վանքը, հավանաբար, գործել է մինչև XVI դար, որից հետո լքվել ու ամայացել է:
Եկեղեցին նորոգվել է1960-70-ական թթ., 2007-2009 թթ. իրականացվել են գավթի ամրակայման և տարածքի բարեկարգման աշխատանքներ:
Ճարտարապետություն. Վանական համալիրը բաղկացած է Ս. Աստվածածին եկեղեցուց, գավթից, զանգակատնից, բնակելի սենյակների ավերակներից ու գերեզմանոցից, որոնք շրջապատված են պարսպապատով:
Ս. Աստվածածնի կառուցումը սկսել է Էաչին և ավարտել է որդին՝ Ամիր Հասանը, 1321 թ.: Արտաքուստ քառակուսի, ներքուստ խաչաձև հորինվածք է՝ գլանաձև բարձր թմբուկով, որը պսակված է կոնաձև վեղարով: Կառուցված է տեղական բազալտով և երեսպատված դեղնավուն ֆելզիտով: Եկեղեցու ճակատները հարդարված են ռելիեֆ մեծ խաչաքանդակներով, որոնցից արևելյանը ձևախախտված է: Եկեղեցին ներքուստ և արտաքուստ հարդարված է թեմատիկ պատկերաքանդակներով: Աչքի է ընկնում արևմտյան շքամուտքը, որի շթաքարերով ձևավորված ճակատակալ քարին պատկերված է Տիրամայրը՝ մանուկ Քրիստոսը գրկին: Եկեղեցու ներսում կրոնական բնույթի քանդակներ են: Ավագ խորանի գմբեթարդում Քրիստոս Ամենակալի կիսանդրին է՝ ՅՍ ՔՍ գրությամբ, իսկ գմբեթին՝ Հայր Աստծու քանդակը՝ Ադամի գլուխը բռնած, շուրջը չորս ավետարանիչների խորհրդանիշ բարձրաքանդակները: Եկեղեցու արտաքին պատերին եղել են կտիտորների՝ Էաչիի և Ամիր Հասանի քանդակները, որոնք 1932թ. տեղափոխվել են Էրմիտաժ և Հայաստանի պատմության թանգարան:
1321-1330 թթ. միջակայքում կառուցված գավիթն արևմուտքից կցված գրեթե քառակուսի շենք է, որի ծածկն ամբողջովին փլվել է: Պատերը ձևավորված են որմնակամարներով: Մեկական մուտք ունի արևմտյան և հարավային ճակատներում, իսկ հյուսիսային ճակատում՝ դռան բարձրության երկու ուղղանկյուն բացվածքներ: Գավթի պատերի մեջ կան տարբեր չափերի դարակ-խորշեր:
Զանգակատունը եռահարկ կոթողանման շինություն է, որը կառուցված է գավթի արևմտյան պատի վրա՝ կազմելով նրա մի մասը: Ըստ պահպանված վիմագրի՝ կառուցել են Հովհաննես և Թաճ ամուսինները, 1330 թ.:
Եկեղեցու հարավային պատի տակ ամփոփված է հայ ռազմական ու քաղաքական գործիչ Գարեգին Նժդեհի մասունքների մի մասը, որի վրա մահարձան է կանգնեցվել 1989 թ. և ամեն տարի հունիսի 17-ին ուխտագնացություն է կատարվում:
🔨 Գտածոներ
Սպիտակավորի գավթի և եկեղեցու շրջակայքի մաքրման աշխատանքների ընթացքում հայտնաբերվել են անջնարակ և ջնարակապատ խեցեղեն, մետաղե իրեր, որոնք պահվում են Եղեգնաձորի երկրագիտական թանգարանում:
🌍 Նշանակությունը
Միջնադարյան Հայաստանի հայտնի գրչության կենտրոն էր: Բացառիկ է իր կրոնական և աշխարհիկ թեմատիկ քանդակներով, որոնք իրենց նրբագեղ լուծումներով համարվում են մոմիկյան քանդակագործական դպրոցի ստեղծագործություններ:
📜 Ավանդազրույցներ
Վանքի շուրջն աճող մասրենիների պատճառով թրքախոս բնակիչները Գյուլ-վանք են կոչել, այսինքն Ծաղկած վանք:
📚 Սկզբնաղբյուրները
Գրականություն
- Բարխուդարյան Ս. 1967, Դիվան հայ վիմագրության III, Վայոց ձոր. Եղեգնաձորի և Ազիզբեկովի շրջաններ, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 427 էջ:
- Եղիազարյան Հ. 1955, Ազիզբեկովի շրջանի կուլտուրայի հուշարձանները, Երևան, «Հայպետհրատ», 111 էջ:
- Զարյան Ա. 1993, Բոլորաբերդ ամրոցը, Լրաբեր հասարակական գիտությունների, N2, 133-140:
- Հովսեփյան Գ. 1928, Խաղբակյանք կամ Պռոշյանք հայոց պատմության մեջ (պատ¬մա¬գի¬տա¬կան ուսումնասիրություն), մասն Ա, Վաղարշապատ, Պետհրատի առաջին տպա¬րան, 298 էջ:
- Քաջբերունի 2003, Ճանապարհորդական նկատողություններ, Երևան, ‹‹Մուղնի››, 498 էջ:
Հուշարձանների ցանկ
Վայոց ձոր
11.15/4
11.15/1
Եթե ձեզ անհրաժեշտ են բարձր լուծաչափով լուսանկարներ, խնդրում ենք դիմել նախագծին՝ [email protected] հասցեով։
