Օձունի եկեղեցի

🔍 Ուսումնասիրության պատմությունը

Ամրոցի և վանական համալիրի մասին վկայում են պատմիչներ Վարդան Արևելցին, Կիրակոս Գանձակեցին, որոնք ամրոցը հիշատակում են Պղնձահանք անունով: Ուսումնասիրողները մանրամասն անդրադարձել են համալիրի ճարտարապետությանը,, վիմագրությանը և որմնանկարներին:

🧱 Հնագիտական նկարագրությունը

Տեղադրությունը
Համալիրի գլխավոր` Ս. Աստվածածին եկեղեցին տեղադրված է ամրոցի տարածքի միջին մասում` երկայնական առանցքին ուղղահայաց: Գլխավոր եկեղեցու հարևանությամբ գտնվում է միանավ եկեղեցի, վանքի միաբանության կացարանի երկհարկանի շենքը:

Ճարտարապետություն
Ենթադրվում է, որ Ախթալայի ամրոցը հիմնել են Կյուրիկյանները՝ X դ., որոնք մինչև XII դ. վերջերը իշխում էին այս տարածքում: Այն Հայաստանի համեմատաբար լավ պահպանված ամրոցներից է, կառուցված կրաբետոնով շաղախված կոպտատաշ կապտավուն բազալտից, բնական միջավայրի հետ ներդաշնակության սկզբունքի կիրառումով: Ամրոցը երեք կողմից շրջապատված է ուղղաձիգ ժայռեղեն ձորերով, իսկ անցանելի տեղերն ամրացված են աշտարակավոր բերդապարիսպներով: Ամրոցի գլխավոր մուտքը հյուսիսային կողմից է: Տպավորիչ է մուտքի արևելյան կողմի եռահարկ, հզոր աշտարակը:

Ախթալայի վանական համալիրի գլխավոր կառույցը Ս. Աստվածածին եկեղեցին է: Այն կառուցվել է մինչ Իվանե Զաքարյանի՝ այստեղ հաստատվելը, ով եկեղեցին ենթարկել է լուրջ ձևափոխումների` վերածելով այն ուղղափառ եկեղեցու: Ս. Աստվածածինը միջանկյալ
դիրք է գրավում եռանավ գմբեթավոր բազիլիկ և գմբեթավոր դահլիճ տիպերի մեջ: Ունեցել է քարե թմբուկով և վեղարով գմբեթ, որը չի պահպանվել (ըստ ավանդության` այն կործանել է Լենկթեմուրը` XIV դ. իր արշավանքների ժամանակ): Եկեղեցին աչքի է ընկնում բոլոր չորս ճակատների ուղղահայաց ռելիեֆային մեծ խաչերով, փորագրությամբ և քանդակներով երիզված լուսամուտներով, զարդաքանդակներով: Ներսից հարդարված է որմնանկարներով, որոնցից առանձնապես ուշագրավ են խորանի պատին պահպանված գահին նստած Աստվածամոր պատկերը, Սուրբ հաղորդություն, հյուսիսային պատի Հովհաննես-Կարապետ,
արևմտյան պատի Ահեղ դատաստանի թեմաներով որմնանկարները, մույթերի վրա և կամարատակերին մինչև գոտկատեղը և ամբողջ
հասակով արված սրբերի պատկերները: Աղոթասրահն ունի երք մուտք, որոնք ունեն շքեղ պարակալներ: Եկեղեցում վերանորոգման աշխատանքներ իրականցվել են 1970-ական թթ.: Վերջին տարիներին ևս եկեղեցին և շրջակայքը մաքրվել և բարեկարգվել է:

Զաքարյանների իշխանության օրոք այստեղ կառուցվել են այլ շինություններ և եկեղեցիներ ևս, որոնց մեջ առանձնանում է Ս.
Աստվածածնի արևմտյան պատին կից ուղղանկյուն հատակագծով գեղազարդ շինությունը (կառուցվել է մինչև 1227 թ.): Սրան կից կառուցվել է զույգ երկթեք տանիքներով ծածկված սրահը: Ըստ
Կիրակոս Գանձակեցու` Իվանեն և իր որդի Ավագը թաղված են
այստեղ: Գլխավոր եկեղեցու հյուսիսային պատին կից կա եկեղեցական արարողությունների համար անհրաժեշտ օժանդակ շինություն:

Վանքի հյուսիս-արևմտյան կողմում միայնակ կանգնած է երկթեք ծածկով միանավ եկեղեցի, որը ժամանակին ունեցել է կից կառույց: Պահպանվել են վանքի համար նախատեսված տնտեսական շինությունների մնացորդներ:

Ս. Աստվածածին եկեղեցու հյուսիսային կողմում գտնվել է վանքի միաբանության երկհարկանի շենքը, որից միայն պատերն են մնացել: Այն ուղղանկյուն, ընդարձակ դահլիճ է, որի համար որպես արևելյան պատ ծառայում է պարիսպը: Կառուցված է կոպտատաշ բազալտե քարերով, որի ծածկերը եղել են փայտաշեն:

Բացի այս, Ախթալայում և նրա շրջակայքում կան հիմնականում XIII դ. կառուցված այլ հուշարձաններ ևս (Ս. Երրորդություն վանք, Զույգ եկեղեցիներ, Ս. Գևորգ եկեղեցի, մատուռներ, խաչքարեր և ամրոցատիպ շինությունների մնացորդներ):

Ախթալայում են նկարահանվել նաև Փարաջանովի «Նռան գույնը» ֆիլմի որոշ հատվածներ:

🔨 Գտածոներ

Վանական համալիրի մաքրման և բարեկարգման աշխատանքների ընթացքում հայտնաբերվել են ճարտարապետական կառույցների տարբեր մանրամասներ, քանդակազարդ քարեր:

🌍 Նշանակությունը

Ս. Աստվածածին եկեղեցու որմնանկարները Բյուզանդիայից դուրս գտնվողների մեջ լավագույններից են և կարևոր նշանակություն ունեն քաղկեդոնիկ եկեղեցու պատկերագրության ուսումնասիրության համար:

📜 Ավանդազրույցներ

Ավանդազրույցներից մեկի համաձայն` Նյու Յորքի Ազատության արձանը ֆրանսիացիները ձուլել են Ախթալայի պղնձից:

Մեկ այլ ավանդույթի համաձայն Ախթալայում է պահվել
քրիստոնեական նշանավոր սրբություն համարվող Աստվածընկալ Սուրբ Խաչը:

📚 Սկզբնաղբյուրները

Գրականություն

1. Վ. Հարությունյան 1992, Հայկական ճարտարապետության պատմություն, Երևան, ‹‹Լույս››, 540էջ:
2. Գ. Շախկյան 1986, Լոռի. Պատմության քարակերտ էջերը, Երևան,
   ‹‹Հայաստան››, 184 էջ:
3. Л. Дурново 1979, Очерки изобразительного искусства средневековой Армении, Москва, Искусство, 331с.
4. А. Лидов 2014, Росписи монастыря Ахтала. история, иконография, мастера, Москва, 528с.
5. О. Халпахчьян 1971, Гражданское зодчество Армении, Москва, Изд. литературы по строительству, с. 246.

Հուշարձանների ցանկ
Լոռի N 5.5.1.1

📷 Լուսանկարներ

1. Լուսանկարները Վանական համալիրի ընդհանուր հատակագիծը (Շախկյան 1986, էջ 130):
2. Ս. Աստվածածին եկեղեցու հատակագիծը (Շախկյան 1986, էջ 131):
3. Ամրոցի մուտքը 1946թ. (‹‹Պատմամշակութային արգելոց- թանգարանների և պատմական միջավայրի պահպանության ծառայություն›› ՊՈԱԿ-ի արխիվ):
4. Ամրոցի մուտքը և աշտարակը (լուս. Դ. Միրիջանյան):
5. Ամրոցի մուտքի արևելյան, եռահարկ աշտարակը (լուս. Դ. Միրիջանյան):
6. Վանական համալիրի ընդհանուր տեսքը հյուսիսից (լուս. Դ. Միրիջանյան):
7. Ս. Աստվածածին եկեղեցին հյուսիս-արևմուտքից (լուս. Դ. Միրիջանյան):
8. Ս. Աստվածածին եկեղեցու արևելյան ճակատի հարդարումը (լուս. Դ. Միրիջանյան):
9. Ս. Աստվածածին եկեղեցու հարավային ճակատի հարդարումը (լուս. Դ. Միրիջանյան):
10. Եկեղեցու խորանի որմնանկարը (լուս. Դ. Միրիջանյան):
11. Ս. Աստվածածին եկեղեցու որմնանկարներով զարդարված պատերից մեկը (լուս. Դ. Միրիջանյան):
12. Ս. Աստվածածին եկեղեցու արևմտյան պատին արված սրբերի պատկերները (լուս. Դ. Միրիջանյան):