Մեղրի Սբ. Անապաստանաց վանք

🔍 Ուսումնասիրության պատմությունը

Ս. Հովհաննես վանքի մասին հիշատակում է Ստեփանոս Օրբելյանը, երբ թվարկում է Սյունյաց թեմի վանքներն ու անապատները: Վանքին անդրադարձել է նաև Ղևորդ Ալիշանը` հստակեցնելով Ս. Հովհաննես անունով վանքի տեղորոշման խնդիրը: Վանքի ճարտարապետությունը մանրամասն քննության է ենթարկել Մ. Հասրաթյանը: 2015թ. «Երկիր և մշակույթ» համազգային բարեգործական կազմակերպությունը նախաձեռնել է Մեղրու վանքի վերականգնամն աշխատանքները, որոնց շրջանակում կատարվել են հնագիտական ուսումնասիրությունները: Հուշարձանի վերականգնման ծախսերը հոգացել են ամերիկահայ բարերարներ Հայկ և Հիլդա Մանճիկեանները: Պեղումներն իրականացրել է ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի արշավախումբը (հնագետներ` Ա. Նալբանդյան, Հ. Բադալյան, Տ. Ալեքսանյան) 2016 թ. և 2018-2020 թթ.: Եկեղեցու վերականգնումն ավարտվել է 2019 թ. (ճարտարապետներ` Ս. Նալբանդյան, Գ. Գյուլամիրյան) և նույն տարի եկեղեցին վերաօծվել է: Հարակից օժանդակ կառույցների նախագծման, վերականգնման և տարածքի բարեկարգման աշխատանքները շարունակվում են առ այսօր (ճարտ.` Լ. Վասիլյան):

🧱Հնագիտական նկարագրությունը

Ճարտարապետությունը
Մեղրու վանքի գլխավոր և միակ կանգուն կառույցը եկեղեցին է, սակայն կան նաև ուշ միջնադարյան այլ կառույցների՝ մասնավորապես գավիթ-նախասրահի, վանականների խցերի հիմքեր: Եկեղեցին կառուցված է տեղական գրանիտից, գմբեթը աղյուսաշեն է, ինչը կարևոր է նրանով, որ ամբողջ Սյունիքում ուշ միջնադարյան գմբեթավոր երեք եկեղեցիներից մեկն է: Սրահն ունի ուղղանկյուն ծավալ, երկթեք ծածկ, որի վրա ուղղակի բարձրանում է գմբեթը: Եկեղեցու երեք նավերն էլ մեջտեղում հատվում են ուղղահայաց թաղով և ունեն նույն բարձրությունը: Թաղը հենվում է մույթերից դեպի պատերն ընկած կամարների վրա: Այդպիսով, հատակագծում ստացվում է խաչաձև գմբեթավոր եկեղեցու հորինվածք, որը, սակայն, հուշարձանի ծավալային լուծման մեջ բոլորովին չի արտահայտվում: Գմբեթի թմբուկը ներսից գլանաձև է, դրսից 12 նիստանի, գագաթը գնդաձև, որի վրա հավաքվել է կոնաձև վեղարը: Ունի 9 լուսամուտ, միակ մուտքը արևմտյան կողմից է, որը բացվում է կցակառույց, ավերված գավթի մեջ: Խորանի երկու կողմերում կան մեկական ավանդատներ, որոնցից հարավայիննը ունի ստորգետնյա հարկ: Ավանդատներն ունեն դեպի սրահը բացվող մեկական պատուհաններ: Բոլոր կամարները, որմնախորշերը և ավանդատների մուտքերը գագաթում պսակվում են սրացումով: Եկեղեցուն հատուկ գրավչություն են հաղորդում

🔨 Գտածոներ

Պեղումների արդյունքում բացվել են եկեղեցու, գավիթ-նախասրահի, սենյակ-կացարանների հիմքերը, հայտնաբերվել են ուշմիջնադարյան մշակույթի զանազան ոլորտներին առնչվող գտածոներ, այդ թվում` խաչքարեր, տապանաքարեր, եկեղեցական ծիսական անոթների, ջահերի, աշտանակների մասեր, ջնարակված խեցեղեն, ծխամորճեր, մետաղադրամներ, կավե և մետաղական զանազան առարկաներ: Բացառիկ են ձեռագիր մատյանների և հնատիպ գրքերի պատառիկները, արձանագիր ծնծղան, և այլն:

🌍 Նշանակությունը

Ուշ միջնադարյան եզակի վանական համալիրներից է, որտեղ իրականացվել են հնագիտական պեղումներ և հայտնաբերված գտածոները անգնահատելի տեղեկություններ են հաղորդում տվյալ դարաշրջանի վանականների կենցաղավարության և ընդհանրապես XVIIդ. մշակույթի տարբեր ոլորտների մասին:

📜 Ավանդազրույցներ

Ավանդույթի համաձայն, վանքը ժամանակավոր հանգրվան է հանդիսացել անօթևանների, ապաստան չունեցողների և հիվանդների համար, որից էլ առաջացել է վանքի` Անապաստանաց անվանումը։

📚 Սկզբնաղբյուրները

1. Ստեփանոս Օրբելյան 1910, Պատմութիւն նահանգին Սիսական, Թիֆլիս, Ն. Աղանեանցի տպ., 619 էջ:
2. Ղևոնդ Ալիշան 1893,
3. Սիսական. Տեղագրութիւն
4. Սիւնեաց աշխարհի,
5. Վենետիկ-Ս. Ղազար, 563 էջ:
6.  Մ. Հասրաթյան, Սյունիքի XVII-XVIII դարերի ճարտարապետական համալիրները, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1973, 162 էջ:
7. Մ. Հասրաթյան, Մեղրու շրջանի հուշարձանները, Երևան, ‹‹Հայաստան››, 1987, 78 էջ:
8. Ա. Նալբանդյան, Ա. Սիմոնյան 2020, Նորահայտ պատառիկներ Մեղրիի Սբ. Հովհաննես եկեղեցու պեղումներից, Բանբեր Մատենադարանի, N 29, էջ 198-206:

Հուշարձանների ցանկ.
Սյունիք N 9.5/4

📷 Լուսանկարներ

1. Վանքի Ս. Հովհաննես եկեղեցու հատակագիծը (Հասրաթյան 1973, 84):
2. Վանքի տեսքը XX դարասկզբին (լուս. տրամադրել է Ա. Նալբանդյանը):
3. Վանքի տեսքը հարավ-արևմուտքից (լուս. Դ. Միրիջանյան):
4. Մուտքի վերևում ագուցված խաչքարերը (լուս. Դ. Միրիջանյան):
5. Գավթի պահպանված հատվածը (լուս. Դ. Միրիջանյան):
6. Եկեղեցու բեմը (լուս. Դ. Միրիջանյան):
7. Աջ կողմի սյան վրա պահպանված որմնանկարը (լուս. Դ. Միրիջանյան):
8. Ձախ կողմի սյան վրա պահպանված որմնանկարը (լուս. Դ. Միրիջանյան):
9. Բեմի ձախ կողմում արված որմնանկարը (լուս. Դ. Միրիջանյան):
10. Բեմի աջ կողմում արված որմնանկարը (լուս. Դ. Միրիջանյան):
11. Վանականների խցերի պահպանված հատվածները (լուս. Դ. Միրիջանյան):
12. Մետաղե մոմակալների հատվածներ (լուս. Ա. Նալբանդյան):
13. Ձեռագիր մատյանի հատված (լուս. Ա. Նալբանդյան):
14. Ջնարակապատ խեցեղեն օրինակներ (լուս. Ա. Նալբանդյան):
15. Արձանագիր ծնծղան (լուս. Ա. Նալբանդյան):
16. Ծխամորճերի օրինակներից մեկը (լուս. Ա. Նալբանդյան):