Մաքենյաց վանք

Ուսումնասիրության պատմությունը

Հուշարձանի առաջին նկարագրություններն արել են XIX-XX դդ. տեղագիրները (Հ. Շահխաթունյանց, Ս. Ջալալյանց, Մ. Սմբատյանց, Ղ. Ալիշան, Ե. Լալայան): XX դ. կեսերին ճարտարապետությունն ուսումնասիրել է Ս. Մնացականյանը, վիմագրերը՝ Ս. Բարխուդարյանը:

Հնագիտական նկարագրությունը

Տեղադրություն
Գտնվում է արևմուտքից և հարավից կիրճերով պաշտպանված բլրալանջի հարթության վրա: Շրջապատված է բարձր պարիսպներով:

Շերտագրություն
Մաքենյաց վանքը հիմնվել է VIII դարից առաջ: Նրա հռչակը հայտնի էր դեռևս 701 թ., երբ վանքի առաջնորդն էր Հայրերի հայր Սողոմոնը: IX դ. սկզբին միաբանությունը ցրվել է: 827 թ. Ատրպատականից եկած Բաբեկի ասպատակությունների արդյունքում վանքն ավերվում է: IX դ. վերջին Գրիգոր Սուփան Բ իշխանի հովանավորությամբ այն վերականգնվում է և կառուցվում գլխավոր Ս. Աստվածածին եկեղեցին: Վանքը դառնում է հայտնի կրթամշակութային և գրչության կենտրոն, նվիրատվությունների շնորհիվ ընդարձակվում է տնտեսությունը: Մաքենյաց վանքում սովորելու էին գալիս Հայաստանի տարբեր ծայրերից: Այստեղ են ուսանել Ստեփանոս Սյունեցին, Վահան Գողթնեցի իշխանը, Սողոմոն Ա Գառնեցի, Մաշտոց Ա Եղվարդեցի կաթողիկոսները: Գեղարքունի գավառում շրջագայելու ժամանակ վախճանվում և Մաքենյաց վանքում է թաղվում Հովհաննես Դ Ովայեցի կաթողիկոսը:
Ըստ պատերին պահպանված վիմագրերի՝ XVIII դ. վանքը մի քանի անգամ նորոգվել է: Գործել է մինչև 1878 թ.: Վերականգնվել է 1980-ական թթ.:

Ճարտարապետություն
Վանական համալիրը բաղկացած է երկու մասից՝ պարսպափակ տարածքում են Ս. Աստվածածին եկեղեցին, միանավ թաղակապ եկեղեցին, գավիթը և այլ շինությունների մնացորդներ: Պարսպից դուրս՝ հարավարևելյան կողմում, կան ևս երկու թաղակապ եկեղեցիներ: Բակում կան IX-XVII դդ. խաչքարեր:
Ս. Աստվածածին եկեղեցին համալիրի գլխավոր կառույցն է, որը հիմնադրել է Գրիգոր Սուփան Բ իշխանը՝ համաձայն եկեղեցու պատերին հատվածաբար պահպանված վիմագրի, որի բովանդակությունն ամբողջությամբ մեզ է հասել XIII դ. պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանի միջոցով:
Եկեղեցին ուղղանկյուն եզրագծի մեջ ներառված խաչաձև կենտրոնագմբեթ կառույց է՝ երեք կիսաշրջան և մեկ ուղղանկյուն աբսիդներով: Չորս անկյուններում ունի երկհարկ ավանդատներ: Արևելյան ավանդատների մուտքերը բացվում են հյուսիսային և հարավային աբսիդներում, իսկ արևմտյան կողմինը՝ արևմտյան ուղղանկյուն խաչաթևի մեջ: Հետաքրքիր է, որ հյուսիսարևմտյան ավանդատան լուսամուտը բացվում է եկեղեցու մեջ: Կենտրոնական քառակուսուց դեպի գմբեթի թմբուկ անցումն իրականացվել է երկշար տրոմպային համակարգով: Միակ մուտքը արևմտյան ճակատում է: Ներքուստ՝ բարավորի վրա պատկերված է վազող, թամբած ձիու բարձրաքանդակ: Եկեղեցու ներսում կան այլ պատկերաքանդակներ: Եկեղեցու հարավարևելյան անկյունում՝ արտաքուստ, ստորին մասում, շարվածքի մեջ օգտագործվել է «Դանիելը առյուծների գբում» տեսարանը կրող պատվանդանի քար:
Եկեղեցին կառուցված է մուգ դարչնագույն կոպտատաշ տուֆով, իսկ պատասխանատու մասերը՝ սրբատաշ քարերով: Արևելյան ճակատը ձևավորված է զույգ եռանկյունաձև խորշերով:
Եկեղեցին ենթարկվել է հետագա վերանորոգումների, որոնց հետքերը երևում են ներքուստ և արտաքուստ: Վերջին վերակառուցման ընթացքում արևմտյան ճակտոնապատի վերին մասում ավելացվել է զանգակատան ռոտոնդան:
Միանավ եկեղեցին կից է հարավարևելյան կողմում, կառուցվել է ավելի վաղ, քան Ս. Աստվածածին եկեղեցին: Ուղղանկյուն թաղակապ շենք է՝ արևելյան կողմում կիսաշրջան աբսիդով: Միակ մուտքը հյուսիսային ճակատում է:
Գավիթը Ս. Աստվածածնի արևմտյան կողմում է, քառակուսի կոպտատաշ քարերով կառուցված հասարակ շենք է, որի միայն հիմնապատերն են պահպանվել:
Շրջապարիսպը կառուցված է կոպտատաշ քարերով: Գլխավոր մուտքը հյուսիսարևմտյան կողմում է:
Իրար կից երկու թաղակապ եկեղեցիները կառուցվել են IX-X դդ.՝ ընդ որում հյուսիսայինն ավելի վաղ: Կառուցված են բազալտե սրբատաշ քարերով: Ուղղանկյուն հատակագծով և արևելյան աբսիդով փոքր շենքեր են: Երկուսի մուտքերն էլ տեղավորված են հարավային ճակատների արևմտյան կողմերում: Արտաքին պարզ հարդարանքում առանձնանում են հյուսիսային եկեղեցու արևելյան ճակատի երկու վարդյակները, լուսամուտների կամարունքերը՝ հյուսածո զարդաձևերով:

Նշանակությունը

Վանքն այնքան հռչակավոր էր, որ անվանվում էր «մեծ մայրաքաղաք Մաքենոցաց վանք»: Նշանակալի դեր է ունեցել կրթության և եկեղեցական ժամերգության կանոնների կարգավորման մեջ, տվել է շատ բարձրաստիճան հոգևորականներ: Մաքենյաց վանքն առանձնացել է Սյունյաց մետրոպոլիտական աթոռից, եղել է Գեղարքունի գավառի թեմի կենտրոնը:

📜 Ավանդազրույցներ

Մաքենյաց անունը կապվում է միաբանների՝ բրդե հագուստ կրելու հետ:

 Սկզբնաղբյուրները

1. Հովհաննես Դրասխանակերտցի 1996, Հայոց պատմություն (թարգմ. Գ. Թոսունյանի), Երևան, Երևանի համալսարանի հրատ., 397 էջ:
2. Ստեփանոս Օրբելյան 1986, Սյունիքի պատմություն (թարգմ. Ա. Աբրահամյանի), Երևան, «Սովետական գրող», 615 էջ:
3. Մնացականյան Ս. 1960, Հայկական ճարտարապետության Սյունիքի դպրոցը, Երևան, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., 267 էջ:
4. Սմբատյանց Մ. 1895, Տեղագիր Գեղարքունի Ծովազարդ գաւառի, Վաղարշապատ, Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածին, 843 էջ:

Հուշարձանների ցանկ

Գեղարքունիք 5.64/9

📷 Լուսանկարներ

1. Ս. Աստվածածնի ներսույթը (լուսանկարը՝ Ա. Բաբաջանյանի)
2. Արևմտյան մուտքի բարավորը՝ թամբած ձիու բարձրաքանդակով (լուսանկարը՝ Ա. Բաբաջանյանի)
3. Պատկերաքանդակ՝ հարավարևմտյան որմնամույթի ստորին սալաքարին (լուսանկարը՝ Ա. Բաբաջանյանի)
4. Մաքենյաց վանքի հատակագիծը (Մնացականյան 1960, էջ 66, 134, չափագրությունը Ս. Մնացականյան)
5. Ընդհանուր տեսքը հարավ-արևելքից (լուսանկարը՝ Պ. Միրոյանի)
6. Ընդհանուր տեսքը արևմուտքից (լուսանկարը՝ Պ. Միրոյանի)
7. Ս. Աստվածածին և միանավ եկեղեցիները հյուսիս-արևմուտքից (լուսանկարը՝ Պ. Միրոյանի)
8. Ս. Աստվածածին եկեղեցին հարավ-արևելքից (լուսանկարը՝ Ա. Բաբաջանյանի)
9. Ս. Աստվածածնի ներսույթը (լուսանկարը՝ Ա. Բաբաջանյանի)
10. Արևմտյան մուտքի բարավորը՝ թամբած ձիու բարձրաքանդակով (լուսանկարը՝ Ա. Բաբաջանյանի)
11. Պատկերաքանդակ՝ հարավարևմտյան որմնամույթի ստորին սալաքարին (լուսանկարը՝ Ա. Բաբաջանյանի)