Մակարավանք վանական համալիր

🔍Ուսումնասիրության պատմությունը

Վանքի մասին պատմական տեղեկություններ քիչ կան: Մասնագիտական գրականության մեջ հիմնական ուշադրություն է դարձվել արձանագրություններին, վանահայրերի ցուցակին և ճարտարապետությանը: Սբ. Գրիգոր եկեղեցու թվագրության և հիմնադիրի անվան հետ կապված հարցերը պարզվեցին հնագետ-վիմագրագետ Գ. Սարգսյանի ու պատմաբան Կ. Մաթևոսյանի կատարած վերջին ուսումնասիրությունների շնորհիվ:

🧱Հնագիտական նկարագրությունը

Տեղադրություն
Ծաղկունյաց լեռների արևելահայաց լանջի փոքրիկ հարթակի վրա, Ծաղկաձոր քաղաքի հյուսիսարևմտյան բարձրադիր մասում:

Ճարտարապետություն
Համալիրի հիմնական խումբը բաղկացած է Սբ. Գրիգոր, Սբ. Նշան, Կաթողիկե եկեղեցիներից, 2 ժամատնից և գավթից, որոնցից արևմուտք` դեպի անտառ տանող ճանապարհին, Սբ. Հարություն եկեղեցին է: Հուշարձանի շուրջ պահպանվել են շատ գերեզմանաքարեր ու խաչքարեր (ամենահայտնին Վեցիկի մահարձանն է):
Սբ. Գրիգոր մեծադիր եկեղեցին կառուցել է մեծ իշխան Գրիգոր Ապիրատը 1003 թ.: Այն պատկանում է գմբեթավոր սրահ եկեղեցիների տիպին` ավագ խորանին կից կրկնահարկ խորաններով: Մուտքերը հարավային ու արևմտյան կողմերից են: Հարավային շքամուտքը ոճական ընդհանրություն ունի Անիի Մայր տաճարի, Անբերդի եկեղեցու հետ: Արևմտյան մուտքի վերևում է գտնվում «Դեհիսուս» որմնանկարը:

Սբ. Նշան եկեղեցին (XI դ.) գտնվում է գլխավորից հարավ-արևելք, կենտրոնաձիգ խաչագմբեթ հորինվածքով է, առանց ավանդատների: 1223 թ. պարոն Վաչեն նորոգել է այն: 2 եկեղեցիների միջև գտնվել են դամբարան-մատուռներ, որոնցից պահպանվել է միայն արևելյան պատը` որմնափակ խաչքարերով զարդարված:

Կաթողիկե եկեղեցին գտնվում է Սբ. Նշանից հարավ, կառուցվել է իշխան Վասակ Խաղբակյանի պատվերով, քարագործ-ճարտարապեt Վեցիկ կողմից, XIII դ. I քառորդում: Ունի կենտրոնաձիգ խաչագմբեթ հորինվածք` կրկնահարկ ավանդատներով բոլոր անկյուններում: Նմանատիպ մյուս եկեղեցիներից (Անբերդ) տարբերվում է նրանով, որ արևելյան ավանդատների մուտքը դեպի 2-րդ հարկ բացված է ավագ խորանից, իսկ արևմտյան ավանդատների 2-րդ հարկ կարելի է բարձրանալ քարե աստիճաններով: Կլոր գմբեթը փլուզվել էր 1827 թ. երկրաշարժի ժամանակ:
Գավիթը (XII դ. II կես), կից է Սբ. Գրիգոր եկեղեցուն արևմուտքից, պատկանում է քառասյուն գավիթների տիպին (ամենավաղ կառույցներից է): Գավթի ծածկի ձևը հանդիպում է նաև Գոշավանքում, Սանահինում (XII դ. վերջի), Տեղերի վանքում (XIII դ.): Արևելյան փոքր երկհարկ ավանդատները գավթում առաջին անգամ ի հայտ են գալիս Կեչառիսում: Հետագայում կիրառվել են Գոշավանքի, Խորանաշատի, Մշկավանքի գավիթներում: Արտաքին պարզ հարդարանքի մեջ առանձնանում են ուղղանկյուն շրջանակի մեջ առնված շքամուտքը, հարավային ճակատի արևային ժամացույցը:

Սբ. Հարություն (1220 թ.), կառուցել է Հասանի որդին, փոքր գմբեթավոր սրահ տիպի եկեղեցին է: Եզակի է հատակագծային հորինվածքով` բաղկացած արևմտյան կողմի նախասրահից և կիսաշրջան ավագ խորանով աղոթասրահից` միասին ամփոփված արևմուտքից-արևելք ձգված պարագծի մեջ: Դեպի նախասրահը տանող կամարային 2 բացվածքներն անջատված են սյունով: Թաղումների առկայությունը հուշում է, որ եղել է տոհմական դամբարան:
Վանքի բոլոր շինությունները կառուցված են սրբատաշ բազալտ քարից:
Վանքը վերաօծվել է 2000 թ. հուլիսի 9-ին` նորոգումից հետո (բարերար` Վ. Հարությունյան):

🌍 Նշանակությունը

Միջնադարյան Հայաստանի նշանավոր վանական համալիրներից է: 1295 թ. վանահայր Խաչատուր Կեչառեցին վանքում գրել է իր նշանավոր «Ողբը»:

📜 Ավանդազրույցներ

1. Պահլավունյաց տոհմի իշխանազն օրիորդներից մեկի ցանկությամբ գեղեցիկ ձորահովտում մի մեծ ամրոց է կառուցվում, որի կողքին էլ` շքեղ ծաղկանոց, որտեղ, օրիորդի պահանջով, աճեցնում են աշխարհի ամենագեղեցիկ ծաղիկները: Սակայն մի գարուն կատաղի քամուց ավիրվում է ծաղկանոցը, և ծաղիկները լցվում են ձորահովիտը, որը սկսում է կոչվել Ծաղկաձոր: Իշխանազն օրիորդը պահանջում է հորից, որ նա վանք կառուցի, և վանահայրերը օրուգիշեր աղոթեն և ցրված ծաղիկները հետ վերադարձնեն: Կառուցվում է Կեչառիսի վանքը, սակայն Աստված չի լսում վանականների աղոթքը, և բուրավետ ծաղիկները տարածվում են ամբողջ գավառում:
2. Ավանդության համաձայն` Ծաղկաձորի մայր տաճարի գմբեթից կախված է եղել Գրիգոր Մագիստրոսի նվիրած արծաթյա մի շղթա, որը հափշտակել են մահմեդականները մենաստանի ավերման ժամանակ, և այդ շղթայի պատճառով Ծաղկաձորը կոչվել է Զնջրլու (թուրք. «զնջիլ»` «շղթա»):

📚Սկզբնաղբյուրները

Գրականություն

1. Էմիր 1892, Ծաղկաձոր և Կեչառու վանքերը, «Արաքս» գրական և գեղարվեստական պատկերազարդ հանդես, Գիրք Ա, Ս.-Պետերբուրգ, Տպարան Յ. Ի. Լիբերմանի, 1892, էջ 17-30:
2. Լալայան Ե. 1912, Նոր-Բայազետի գավառ. Նշանավոր վանքեր. Կեչառիս, Ազգագրական հանդես, Գիրք 22, էջ 101-112, Գիրք 23, էջ 125-132:
3. Ղանալանյան Ա. 1969, Ավանդապատում, Երևան, Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., 530 էջ:
4. Մաթևոսյան Կ. 2015, Գրիգոր Ապիրատ Մագիստրոս. 11-րդ դարի մորացված մեծ իշխանը, Վէմ, N 3, էջ 24-41:
5. Халпахчьян О. Х. 1980, Архитектурные ансамбли Армении (8 в. до н. э. – 19 в. н. э.), Москва, «Искусство», 480 с.

Հուշարձանների ցանկ
Կոտայք 6.5.15

Լուսանկարները
Հատակագիծ՝ Cuneo P. 1988, Architettura armena dal quarto al diciannovesimo secolo, T. 1, De Luca Editore, p. 152.