Լոռի Բերդ ամրոց

🔍 Ուսումնասիրության պատմությունը

Բերդաքաղաքը XIXդ. Սկզբներից մշտապես եղել է եվրոպացի ճանապարհորդների և տեղագիրների տեսադաշտում: ԵՊՀ հնագիտության ամբիոնի ջանքերով 1966թ. սկսվել են Լոռի բերդի հնագիտական ուսումնասիրությունները (ղեկ. Ի. Ղարիբյան), որոնք շարունակվել են մինչև 1974թ.: Արդյունքում, 2009թ. հրատարակվել է բերդի պատմությանը և պեղումներին նվիրված մենագրությունը:
2009թ. հուշարձանի պեղումները վերսկսվել են «Պատմամշակութային ժառանգության գիտահետազոտական կենտրոն»-ի արշավախմբի կողմից (ծրագրի տնօրեն Հ. Սիմոնյան, ղեկ. Ի. Ղարիբյան), որոնք շարունակվել են մինչև 2013թ.:
Հաշվի առնելով Լոռե բերդի պատմամշակութային դերն ու նշանակությունը և նրա հետագա ուսումնասիրման ու պահպանման անհրաժեշտությունը` ՀՀ կառավարության 2010 թ. սեպտեմբերի 16-իթիվ 1426-Ն որոշումով այս տարածքին տրվելէ «Լոռի բերդ» քաղաքատեղի պատմամշակութային արգելոցի կարգավիճակ, ներառելով այն «Պատմամշակութային արգելոց-թանգարանների և պատմական միջավայրի պահպանության ծառայություն» ՊՈԱԿ-ի կազմում:

🧱 Հնագիտական նկարագրությունը

Տեղադրությունը
Միջնաբերդը գտնվում է Ձորագետ և Միսխանա գետերի միջև կազմավորված հրվանդանի ծայրին: Բերդի տարածքում պահպանվել են երկու բաղնիքների մնացորդներ, ‹‹քաղաքացիական շենք››, մատուռ-դամբարանի ավերակներ:

Ճարտարապետություն
Լոռին հիմնադրվել է Անիի Բագրատունիների Կյուրիկյան ճյուղի ներկայացուցիչ, Տաշիր-Ձորագետի թագավոր Դավիթ Անհողինի կողմից (989-1048):
Միջնաբերդն ի սկզբանե հանդիսացել է բերդ, որը զբաղեցրել է շուրջ 9 հեկտար տարածություն: Հետագայում՝ Լոռեն Կյուրիկյանների թագավորության մայրաքաղաք հռչակելուց հետո (XIդ.50-60-ական թթ.), վերածվել է միջնաբերդի: Ի տարբերություն Հայաստանի միջնադարյան այլ քաղաքների, Լոռեի միջնաբերդը բարձրադիր չէ, սակայն այն երեք կողմից շրջափակված է այնպիսի խորը կիրճերով, որոնց շնորհիվ դարձել է անառիկ: Մատչելի հատվածում կառուցվել է մի պարիսպ, որը ձգվում է Ձորագետի կիրճից մինչև Միսխանայի եզրը: Այդ պարսպի երկարությունը կազմում է 214մ, հաստությունը Ձորագետի կողմում՝ 18-20մ, իսկ Միսխանայի կողմում չի անցնում 7-8մ: Միջնաբերդի երկարությունը հյուսիսից հարավ` ամենաերկար տեղում400մէ, լայնությունը` արևելքից արևմուտք 280մ: Բերդապարսպի հյուսիսարևմտյան կողմում է գտնվում ամրոցի միակ մուտքն իր կամարաձև շարվածքով: Մուտքից ձախ իրարեն հաջորդում քառանկյունի և բոլորակ չորս աշտարակներ, որոնք տեղում լավ են պահպանվել: Բերդապարիսպը և աշտարակները կառուցված են տեղական բազալտի գրեթե անմշակ, միայն մեկ երես ըհարթեցրած քարերով, որոնք իրար են կապակցվել կրաշաղախով: Որպես լրացուցիչ պաշտպանական համակարգի մաս, պարսպի արտաքին կողմից եղել է խանդակ: Մշտական պաշար ապահովելու համար ջուրը խանդակ են բերել բաց ջրանցքով ամրոցի հյուսիս-արևմտյան կողմից՝ շուրջ 5-6կմ հեռավորությունից, որտեղ կա բավակաին հորդառատ լեռնային աղբյուր: Այստեղից է բերվել նաև խմելու ջուրը, սակայն փակ խողովակաշարով: Բերդն ունի գաղտնուղի, որը դուրս է գալիս դեպի Միսխանայի կիրճը:

‹‹Քաղաքացիական շենքը›› գտնվում է պարսպապատից 80մ հեռու` հարավարևելյան կողմում: Այն միակ կանգուն կառույցն է ամբողջ միջնաբերդում, որը շրջապատի նկատմամբ ունի իշխող դիրք: Կառույցը հատակագծում քառանկյունի է: Նրա ներքին տարածությունը բաժանված է վեց մասի` ծածկված գնդաձև առաստաղների վրա հենվող գմբեթներով, որոնք առնված են եղել երկլանջ ընդհանուր կտուրի տակ: Կառույցը տարբեր դարերում ծառայել էնաև որպես պաշտամունքային կառույց: Միջնաբերդի տարածքում պահպանված են երկու բաղնիքի մնացորդներ, որոնցից մեծը` համեմատաբար լավ վիճակում, գտնվում է միջնաբերդի մուտքից դեպի հարավ, իսկ փոքրը` Ձորագետի կիրճի եզրին: Բաղկացած է ջեռուցարանի, լողարանի և հանդերձարանի բաժանմունքներից: Դրանց կառուցումը վերագրվում է Լոռեի ծաղկման շրջանին` XI-XIIդդ.: Ջրամատակարարումն իրականացվել է կավե փողրակներով: Քաղաքի արվարձանների հետ կապող ճանապարհները անցել են Ձորագետ և Միսխանա գետերի վրա կառուցված կամուրջներով, որոնցից մեկը կանգուն է Միսխանայի վրա, իսկ մեկ ուրիշի խելի մնացորդը պահպանված է Ձորագետի և Միսխանայի խառնվելու վայրի մոտ:

🔨 Գտածոներ

Պեղումների ընթացքում հայտնաբերվել են խեցեղեն, մետաղե, ապակե, ոսկրե բազմաթիվ գտածոներ: Ամրոցի պեղումներից հայտնաբերվել է ծխամորճերի ամենամեծ հավաքածուն` շուրջ 200 թերի և ամբողջական օրինակներ:

🌍 Նշանակությունը

Հայաստանի տարածքում Լոռե բերդաքաղաքը նմանօրինակ միակ հուշարձանն է, ուր այցելելով քո առջև բացվում է միջնադարյան փոքր թագավորության մայրաքաղաքի ամրաշինությունը և հասարակական կենցաղը:

📜 Ավանդազրույցներ

Հայաստանի շատ այլ ամրոցների նման, Լոռեի կառուցումը ևս վերագրվում է հայոց Աշոտ Բ Երկաթ թագավորին (914-928): Սակայն իրականում բերդը կառուցվել է Աշոտ Բ Բագրատունի արքայից շուրջ մեկ դար հետո:

📚 Սկզբնաղբյուրները

Գրականություն

1. Ի. Ղարիբյան 2009, Լոռե բերդաքաղաքը և նրա պեղումները, Երևան, ‹‹Գիտություն››, 290էջ:
2. Հ. Սիմոնյան, Ի. Ղարիբյան, Հ. Բադալյան, Տ. Ալեքսանյան 2015, Լօռէ բերդաքաղաքը (2009-2013թթ. պեղումների նախնական արդյունքները), Հուշարձան տարեգիրք, Ժ, էջ 29-56:
3. О. Халпахчьян 1971, Гражданское зодчество Армении, Москва, Изд. Литературы по строительству, 245с.

Հուշարձանների ցանկ
«Լոռի բերդ» քաղաքատեղի» պատմամշակութային արգելոց

📷 Լուսանկարներ

1. Լոռե բերդաքաղաք. հնավայրի տեղահանույթը (Ղարիբյան 2009, 51):
2. ‹‹Քաղաքացիական շենքի›› հատակագիծը (Ղարիբյան 2009, 95):
3. Մատուռ-դամբարանի հատակագիծ և կտրվածք (Ղարիբյան 2009, 135):
4. Միջնաբերդի մուտքն ու աշտարակները (լուս. Տ. Ալեքսանյան):
5. Միջնաբերդի մուտքը վերականգնումից առաջ և հետո (լուս. Տ. Ալեքսանյան):
6. Պարսպից մի հատված (լուս. Տ. Ալեքսանյան):
7. «Քաղաքացիական շենքը» (լուս. Տ. Ալեքսանյան):
8. Առաջին բաղնիքը (լուս. Տ. Ալեքսանյան):
9. Պարսպին ներսից կից սենյակներից մեկը 2011 թ. պեղումներից հետո (լուս. Տ. Ալեքսանյան):
10. Ծխամորճերի մի քանի օրինակներ (Հ. Սիմոնյան և ուրիշներ 2015, աղ.11):