Լազարավան քաղաքատեղի

Անվանումը: Լազարավան քաղաքատեղի
Հուշարձանի տեսակը: Ամրոց
Շրջան: Արագածոտնի մարզ
Ժամանակաշրջան: Նախապատմական

Անվանումը։ Լազարավան քաղաքատեղի

Այլ անվանումներ։ Ղազարավան, Նազրվան

Հուշարձանի տեսակը։ Բազմաշերտ բնակատեղի, դամբարանադաշտ, «սրբազան լանդշաֆտ»

Մարզը։ Արագածոտն

Համայնքը։ Աշտարակ

Բնակավայրը։ Ղազարավան գյուղ

Տեղադրությունը։ Գտնվում է Ղազարավանից 1,5 կմ հյուսիս-արևելք, Շահվերդ գետի կիրճի ձախափնյա դարավանդի վրա։

Պահպանվածությունը։ Համեմատաբար բավարար վիճակում է։ Առանձին հատվածներում նկատելի են գանձագողերի փորված հատվածներ։

Կոորդինատները։ 40.356447, 44.341691

Բարձրությունը։ 1500 մ

Դարաշրջանը և թվագրությունը։ Ուշ բրոնզի – երկաթի դարեր՝ Ք․ա․ II-հազ․ կես- I հազ․ կես, միջնադար՝ V-XV-դդ․։

Լազարավան (Նազրվան)

Ուսումնասիրության պատմությունը

Հուշարձանը 1922 թ. հայտնաբերել է Սենեքերիմ Տեր-Հակոբյանը, իսկ 1924 թ. ուսումնասիրել է հուշարձանների պաշտպանության կոմիտեի արշավախումբը։ Առավել հանգամանորեն այն ուսումնասիրվել է 1975 թ. ԵՊՀ և ՀԱԻ երթուղային միացյալ արշավախմբի կողմից։

Հնագիտական նկարագրություն

Տեղադրություն և կառուցվածք.
Քաղաքատեղին բաղկացած է միջնաբերդից, բնակատեղիից և այն շրջապատող դամբարանադաշտից։ Հուշարձանի տարածքում պահպանվել է նաև միջնադարյան գյուղատեղի՝ եկեղեցիների մնացորդներով, մատուռով, գերեզմանոցով և բազմաթիվ քարայր-կացարաններով։

❈ Քաղաքատեղիի ընդհանուր տարածքը շուրջ 45 հա է, որից 1,5 հա զբաղեցնում է միջնաբերդը, որն Հայաստանի բրոնզ-երկաթի դարերի ամրաշինության եզակի օրինակ է,
❈ Միջնաբերդն արևմուտքից հպվում է Շահվերտի կիրճին, որի եզրով անցնում է պարիսպ,
❈ Հյուսիսից և արևելքից պաշտպանված է հզոր պարսպապատերով, հարավից՝ եռաշարք պարսպապատ,
❈ Մուտքերի անառիկությունն ապահովում են քաղաքին նայող 12 ուղղանկյուն աշտարակներ,
❈ Միջնաբերդի ներսի ավերակները վկայում են մոնումենտալ ընդարձակ շինությունների մասին,
❈ Հյուսիսարևելյան ամենաբարձր հատվածում գտնվում է մոտ 25×21 մ չափերով կառույց, որը հավանաբար պալատ է եղել։

Քաղաքի կառուցվածքը.
❈ Քաղաքը ունեցել է կանոնավոր հատակագիծ, ուղիղ փողոցներ, որոնք երկու կողմերից կառուցապատված են եղել բնակելի տներով,
❈ Նկատվել են ընդարձակ հրապարակներ, որոնցից սկիզբ են առնում փողոցները,
❈ Փողոցներից մի քանիսի լայնությունը հասնում է 6 մ-ի,
❈ Քաղաքը պաշտպանող պարսպապատերի մնացորդները պահպանվել են հուշարձանի արևելյան և հարավային կողմերում,
❈ Միջնաբերդի և քաղաքի տարածքից հավաքված խեցեղենի նմուշները վկայում են, որ քաղաքը գոյատևել է Ք.ա. XIV—IX դարերում։

Դամբարանադաշտ.
Քաղաքի արևմտյան եզրը ձգվում է երկարությամբ, հյուսիս-հարավ ուղղությամբ, ընդգրկելով բավականին երկար տարածություն՝ դամբարանադաշտ։

Միջնադարյան գյուղատեղի.
❈ Ընկած է քաղաքի հարավային մասում, ներառելով նաև միջնաբերդի մի հատված,
❈ Միջնաբերդից դուրս պահպանվել են միջնադարյան եկեղեցու հետքերը։

Գտածոներ.
Խեցեղեն, քարե շինարարական դետալներ, թելինված իրեր, ամրաշինության և բնակավայրի հետքեր:

Նշանակությունը

Հուշարձանը ունի հանրապետական նշանակություն՝ որպես միջնադարյան քաղաքատեղի և ամրոց-բնակավայրի կարևոր վկայություն:

Ավանդազրույցներ

Հուշարձանի հետ կապված առասպելներ և ժողովրդական պատմություններ տեղական ավանդապատումներում պահպանվել են, որոնք ընդգծում են քաղաքի և միջնաբերդի կարևորությունը տեղացիների կյանքի և մշակույթի համար:

Ուսումնասիրության պատմությունը

Հուշարձանը 1922 թ. հայտնաբերել է Սենեքերիմ Տեր-Հակոբյանը, իսկ 1924 թ. ուսումնասիրել է հուշարձանների պաշտպանության կոմիտեի արշավախումբը։

Առավել հանգամանորեն ուսումնասիրվել է 1975թ․ ԵՊՀ և ՀԱԻ երթուղային միացյալ արավախմբի կողմից։

Հնագիտական նկարագրությունը

Քաղաքատեղին բաղկացած է միջնաբերդից, բնակատեղիից և այն շրջապատող դամբարանադաշտից: Հուշարձանի տարածքում պահպանվել է նաև միջնադարյան գյուղատեղի՝ եկեղեցիների մնացորդներով, մատուռով, գերեզմանոցով, բազմաթիվ քարայր-կացարաններով։ Քաղաքատեղին տարածքը շուրջ 45 հա է, որից 1,5 հա զբաղեցնում է միջնաբերդը։ Վերջինս Հայաստանի բրոնզ-երկաթի դարերի ամրաշինության եզակի օրինակ է։ Միջնաբերդն արևմուտքից հպվում է Շահվերտի կիրճին, որի եզրով պարիսպ է անցնում։ Միջնաբերդը հյուսիսից և արևելքից պաշտպանված է հզոր պարսպապատերով, հարավից ունի եռաշարք պարսպապատ։ Միջնաբերդի և մուտքերի անառիկությունն ապահովել են քաղաքին նայող, ուղղանկյուն հատակագծով 12 աշտարակները։ Միջնաբերդի ներսի ավերակներից երևում է, որ այստեղ եղել են մոնումենտալ ընդարձակ շինություններ։ Միջնաբերդի հյուսիս արևելյան` ամենաբարձր հատվածն զբաղեցնում է մոտ 25×21 մ մակերեսով մի կառույց, որն ըստ ամենայնի պալատ է եղել։

Քաղաքն ունեցել է կանոնավոր հատակակգիծ, երկու կողմերից բնակելի տներով կառուցապատված ուղիղ փողոցներ։ Տարբեր հատվածներում նկատել են ընդարձակ հրապարակները, որոնցից սկիզբ են առնում փողոցները։ Փողոցներից մի քանիսի լայնությունը հասնում է 6 մ-ի։

Քաղաքը պաշտպանող պարսպապատերի մնացորդները պահպանվել են հուշարձանի արևելյան և հարավային կողմերում։ Միջնաբերդի և քաղաքի տարածքից հավաքված մեծաքանակ խեցեղենի նմուշները վկայում են, որ այն գոյատևել է Ք․ա․ XIV—IX դարերում։

Քաղաքի արևմտյան եզրի երկարությամբ և դրանից հյուսիս-հարավ ուղղությամբ, բավականին երկար տարածությամբ ձգվում է դամբարանադաշտը։

Միջնադարյան գյուղատեղին ընկած է քաղաքատեղիի հարավային մասում ներառելով նաև միջնաբերդի մի հատվածը։ Միջնաբերդից դուրս եղած մասում պահպանվել են միջնադարյան եկեղեցու հետքերը։

Նշանակությունը

Հանրապետական

Սկզբնաղբյուրները

Արեշյան Գ., Ղաֆադարյան Կ., Սիմոնյան Հ., Տիրացյան Գ., Քալանթարյան Ա. 1977, Հնագիտական հետազոտություններ Հայկական ՍՍՀ Աշտարակի և Նաիրիի շրջաններում, ԼՀԳ 4, Երևան, էջ 77-93:
Սիմոնյան Հ․, Երանոսյան Հ․, Շաղվերտի ավազանի պատմական հուշարձանները, Երևանի համալսարան, 3, 1978, էջ 33-39:
Արեշյան Գ․, Ղաֆադարյան Կ. 1996, Հայկական լեռնաշխարհի ճարտարապետությունը նախնադարյան համայնական հասարակարգի և պետական առաջին
կազմավորումների ժամանակաշրջանում, Հայկական ճարտարապետության պատմություն, հ․ 1, Երևան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատ․, էջ 14-86։
Կիրակոսյան Լ․, Աղաջանյան Ա․, Ղազարավանի եվ Օրգովի ամրոց–բնակատեղիները (Պաշտպանական համակարգի և ճարտարապետության շուրջ),
Հուշարձան, 8, Երևան, էջ 71-82:

Հուշարձանների ցանկ
Արագածոտն՝ պետ. ցուցիչ 2.68/2