Հարժիսի քարավանատուն

 Ուսումնասիրության պատմությունը

«Կոտրած» քարավանատան վերաբերյալ սկզբնաղբյուրները և ուսումնասիրությունները սակավաթիվ են: XX դ. կեսերին ճարտարապետությունն ուսումնասիրել է Վ. Հարությունյանը, վիմագրերը հավաքել Ս. Բարխուդարյանը: Արաբատառ արձանագրությունը վերծանել է (թերի) Փ. Փոորմոհամմադին (2012 թ.):

 Հնագիտական նկարագրությունը

Տեղադրությունը
Տեղակայված է Որոտան գետի և նրա ձախ վտակ Վարարակնի միջև, հրաբխային բլուրներով շրջապատված ընդարձակ սարահարթում, պատմական Հարժիք գյուղի մերձակայքում, որը Ստեփանոս Օրբելյանի «Պատմության» մեջ հիշատակվում է դեռևս X դարից Տաթևի վանքին հարկատու մեծ գյուղերի շարքում:

Շերտագրությունը
Հարժիսի քարավանատունը XIV դարում կառուցված քարավանատներից մեկն է, որը մեզ է հասել կիսավեր վիճակում: Հարժիսի քարավանատան մուտքի ճակատակալ քարին պահպանվել է երկլեզու՝ հայերեն և պարսկերեն արձանագրություն: Վերջինս ժամանակի միջազգային լեզուն էր, որն օգտագործվում էր հատկապես հասարակական շենքերում, ինչպես օրինակ՝ Սելիմի քարավանատանը: Ըստ հայերեն արձանագրության՝ քարավանատունը կառուցվել է 1343 թ.: Խիստ հողմնահարված վիմագրի մեջ հիշատակվում է Օրբելյան Բուրթել Մեծ իշխանի որդին՝ Բեշքենը, իսկ արաբատառ արձանագրության մեջ մյուս որդին՝ Իվանեն (Ինանիկը):
Հարժիսի քարավանատունը գտնվում էր միջնադարյան տարանցիկ ճանապարհների վրա՝ քարավանային կանգառ հանդիսանալով Թավրիզից դեպի Կասպից ծով տանող ուղու՝ Սյունիքի Ծղուկ գավառով անցնող գծամասի վրա: Ինչպես և Մետաքսի մեծ ճանապարհի այլ հատվածներում, այնպես էլ դեպի Հարժիսի քարավանատուն տանող ճանապարհին պահպանվել են 1.2-1.5 մ բարձրությամբ ուղղաձիգ կանգնեցված քարեր («ցից քարեր»), որոնք նախատեսված էին ձմռանը լեռնային ճանապարհներով անցնող քարավաններին ճիշտ ուղղություն ցույց տալու համար: Ուղենիշ քարերի եզրին կլոր անցքեր են արված, որոնց միջով կապվող պարաններով այդ մոնոլիտները քարհանքից հասցվել են մինչև կանգնեցման տեղը:

Ճարտարապետությունը 
Հարժիսի քարավանատունը կառուցված է հիմքում անմշակ, վերնամասում սրբատաշ բազալտե քարերով՝ կրաշաղախի միջնալիցքով: Մասնակի կիսագետնափոր է, որի պատճառով, ամենայն հավանականությամբ, կոչվել է «կոտրած» քարավանատուն: Համալիրը բաղկացած է արևմուտք-արևելք ձգված հիմնական մասնաշենքից, որին հետագայում արևելյան կողմից կցվել է քառակուսի նախասրահը: Հիմնական մասնաշենքը չորս զույգ մույթերով եռանավ դահլիճ է՝ 10.2×18.2 մ ներքին չափերով: Մույթերը միմյանց և երկայնական պատերին միացել են գլանաձև կամարների միջոցով: Եռանավ դահլիճը ծածկվել է երկլանջ տանիքով, որը, հավանաբար, կղմինդրաձև սալեր է ունեցել: Մույթերի միջև տեղավորված են մսուրները: Դահլիճի միակ մուտքը արևելյան կողմում է և բացվում է նրան կից նախասրահի մեջ: Մուտքի բարավորը ներառված է աստիճանաձև՝ վերնամասում սրագագաթ կամարով ավարտվող շրջանակի մեջ: Կիսակլոր բարավորին փորագրված է խիստ եղծված հայերեն արձանագրությունը, իսկ աստիճանաձև շրջանակից դուրս արաբատառ արձանագրությունն է:

 Նշանակությունը

Հարժիսի քարավանատունը Սելիմի քարավանատնից հետո քիչ թե շատ պահպանված երկրորդ թվակիր կառույցն է ՀՀ-ում: Կարևոր կանգառ է եղել Արարատյան դաշտից դեպի Սյունիք և Թավրիզից դեպի Կասպից ծով ձգվող ճանապարհներին:

 Սկզբնաղբյուրները

Գրականություն

1. Ստեփանոս Օրբելյան 1986, Սյունիքի պատմություն (թարգմ. Ա. Աբրահամյանի), Երևան, «Սովետական գրող», 615 էջ:
2. Բարխուդարյան Ս. 1960, Դիվան հայ վիմագրության. Գորիսի, Սիսիանի և Ղափանի շրջաններ, 2, Երևան ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 240 էջ:
3. Հարությունյան Վ. 1960, Միջնադարյան Հայաստանի քարավանատներն ու կամուրջները, Երևան, «Հայպետհրատ», 147 էջ:
4. Փոորմոհամմադի Փ., Հայաստանի առևտրամշակութային հարաբերությունների պամությունից (ԺԳ.-ԺԴ. դդ.), Էջմիածին, 2012, Ը, էջ 64-74:

Հուշարձանների ցանկ
Սյունիք 9.56/16

📷 Լուսանկարներ

1. Հատակագիծը (Հարությունյան 1960)
2. Տեսքը դրոնից (լուսանկարը՝ Պ. Միրոյանի)
3. Տեսքը դրոնից (լուսանկարը՝ Պ. Միրոյանի)
4. Եռանավ դահլիճը ներքուստ (լուսանկարը՝ Ք. Ֆրանկլինի)
5. Արևելյան ճակատը և նախասրահը (լուսանկարը՝ Ա. Բաբաջանյանի)
6. Մուտքի բարավորը հայերեն և արաբատառ արձանագրություններով (լուսանկարը՝ Ք. Ֆրանկլինի)
7. Մսուրքը (լուսանկարը՝ Ք. Ֆրանկլինի)
8. ա-գ. Ճանապարհի ուղեցույց քարեր (լուսանկարը՝ Ա. Բաբաջանյանի)