Կոշի «Աղջկա բերդ» դղյակ

Ուսումնասիրության պատմությունը

Հ. Շահխաթունեանց (տեղագիր, 19-րդ դ.), Թ. Թորամանյան (ճարտարապետ, 20-րդ դ. սկիզբ), Ա. Շահինյան (պատմաբան, 20-րդ դ.), Վ. Գրիգորյան (ճարտարապետ, 20-րդ դ.), Ա. Մանուչարյան (վիմագրագետ, 21-րդ դ.), Ն. Քոթանջյան (արվեստաբան, 20-րդ դ.), Լ. Կիրակոսյան (ճարտարապետ, 20-րդ դ.)

Հնագիտական նկարագրությունը

Տեղադրություն
Կոշը հայտնի է վաղ շրջանի հնագիտական տարաբնույթ հուշարձաններով, որոնք տարածվում են հյուսիսից դեպի գյուղ ձգվող ձորի աջ ու ձախ կողմերում: Կոշը (հնում՝ Կուաշը) Արշակունյաց արքայական ոստանում գտնվող ավաններից մեկն էր, որը հիշատակվում է Տիրան Արշակունի թագավորի (338-350) կուրանալուց հետո այստեղ բնակվելու և Արշակ Բ-ի (350-368) կողմից իր եղբորորդի Գնելին այստեղ տեղափոխելու կապակցությամբ: V դարում Վարդանանց պատերազմի ժամանակ այն արքունի ձմեռանոց էր, որը մյուս բերդավանների նման գրավում և քանդում է Վասակ Սյունին: Կոշն ավելի ուշ հիշատակվում է 867 թ. Արուճի վիմագրում՝ Արուճի, Կոշի և Գավառի միջև ծագած ջրօգտագործման կռվի կապակցությամբ, որն հանգուցալուծվում է սպարապետ Սմբատ Բագրատունու միջնորդությամբ: Կոշը մատենագիր աղբյուրներում հետագայում չի հիշատակվում: Ավանի պատմության մասին տեղեկություններ են տալիս պահպանված հուշարձաններն ու վիմագրերը:

Միջնադարյան վաղ կառույցը Ս. Ստեփանոս եկեղեցին է (Կոշավանք), որն իր հատակագծային հորինվածքի համաչափություններով, ճարտարապետական դեկորատիվ մանրամասներով թվագրվում է VII դ. առաջին կեսով: X-XIV դդ. նրա տարածքներն ընդլայնվում են, XII-XIV դդ. հայտնի էր նաև որպես գրչության կենտրոն: Ըստ վիմագրերի՝ վանքը նորոգվել է 921 և 1347 թթ.: Վանքը գործում է մինչև XVII դարը: 

Սելջուկյան տիրապետության վերջերին Կոշավանքում հայտնի է դառնում Պետրոս Ականատես վարդապետը: Կոշ գյուղ մտնող ճանապարհի եզրին կանգնեցված որմնափակ խաչքարի պատվանդանի արձանագրության համաձայն՝ Պետրոս վարդապետն այն կանգնեցնում է Արագածոտն գավառի ազատագրության առթիվ և հայտնում, որ դեռ 20 տարի առաջ՝ արեգակի խավարման տարում (1175 թ.), տեսիլք էր տեսել, թե ինչպես Զաքարե ու Իվանե եղբայրները ազատագրում են Հայաստանը: 20 տարի անց Արագածոտնի ազատագրման փաստը Զաքարեն ու Իվանեն ամրագրում են նաև Կոշավանքի արևելյան պատի արձանագրության մեջ, ուր հաստատում են, որ դա իրականացրել են, ինչպես ժամանակին տեսել էր Պետրոս վարդապետը: 

Ս. Ստեփանոսի վերևի բարձրավանդակի վրա տարածվում է գերեզմանոցը՝ խաչքարերով, տապանաքարերով: Գերեզմանների մի մասը ավերված է գանձագողության հետևանքով: Բարձրավանդակի գրեթե կենտրոնում կա կիսավեր մատուռ, որը կոչվում է «Կապույտ խաչ», որը հազ բուժելու զորություն ունի:

Եկեղեցուց 500 մ հարավ պահպանվել է X դարի կիսավեր ջրամբարը, որը միջնադարյան ինժեներական կառույցների թվում եզակի վերգետնյա ջրամբարն է: Այն թաղակապ, ներքուստ երեք ջլաղեղներով ուղղանկյուն կառույց է՝ շարված սրբատաշ քարերով: Ջրամբարի ջուրը մաքրվել է հիմքի մոտ բացված քառակուսի անցքերով ջուրը դատարկելու միջոցով, որի խցանաքարերը ժամանակին տեսել է Թ. Թորամանյանը:

Ճարտարապետություն
Ս. Ստեփանոսը փոքր խաչաձև միախորան եկեղեցի է՝ արևելյան կողմում զույգ ավանդատներով: Արևմտյան թևը հենված է քարաժայռին: Կառուցված է դեղնակարմրավուն և դարչնագույն սրբատաշ տուֆի մեծադիր քարերով, որոնց վրա կան մի քանի տիպի նշանագրեր: Գլխավոր մուտքը հարավային խաչաթևից է: Հարավարևելյան ավանդատունը ծածկված է գլանաձև, իսկ հյուսիսարևելյանը՝ խաչաձև թաղով: Հիմնական ծավալի և լուսամուտների պսակները հարդարված են տարբեր զարդամոտիվներով: Միակ շքամուտքը ձևավորված է կիսագլաններով հարդարված որմնամույթերի վրա հենված կամարով, որն ավարտվում է երկթեք ճակտոնով: Բարավորի կենտրոնում ծաղկած խաչի յուրօրինակ հորինվածք է, իսկ ներքևի թեքադիր քիվը մշակված է շուշանածաղկի և կամարների շարով: Բոլոր խաչաթևերին ներքուստ պահպանվել են սվաղի հետքեր: Ավագ խորանում պատկերված է «Համբարձում» տեսարանի յուրօրինակ մի տարբերակ, որտեղ Քրիստոսը գինու թասի կամ հաղորդության հացի փոխարեն մեկնում է գալարափաթեթ, որը «Օրենսդիր Քրիստոսի» յուրահատուկ տարբերակ է: Եկեղեցին տևական ընդհատումներով վերանորոգվել է 1970-ական և 2007 թթ. (ճարտարապետ՝ Ռ. Դավթյան):

Միջնադարյան դղյակը քառանկյուն հատակագծով՝ չորս անկյուններում կիսակլոր աշտարակներով կառույց է, որը բարձրանում է նախօրոք մշակված ժայռոտ բլրի վրա: Միակ թաղակապ մուտքը բացվում է հարավային ճակատում:

Դղյակի պատերի ստորին շարերը կառուցված են բազալտե կոպտատաշ քարերով, իսկ վերին հատվածը՝ սրբատաշ կարմրավուն տուֆով: Տարբեր քարերով շարվածքը հիմք է տվել հետազոտողներին՝ դղյակը թվագրելու վաղ միջնադարով, իսկ հիմնանորոգումը՝ XIII-XIV դդ.: Դղյակը հնագիտական ուսումնասիրության չի ենթարկվել, ուստի թվագրության և ներքին կառույցների հատակագծային հորինվածքի մասին որոշակի դատողություններ անելն առայժմ անհնար է:

Նշանակությունը

Կոշ բնակավայրը հարուստ է միջնադարյան հուշարձաններով, որոնք կարևոր դեր են խաղացել Հայոց պատմության տարբեր շրջափուլերում:

📜 Ավանդազրույցներ

Ըստ ավանդության` Հայոց Արշակունի Տիրան արքան կուրացվելուց հետո իր կյանքի վերջին տարիներն անց է կացրել Կոշի դղյակում:

 Սկզբնաղբյուրները

1. Եղիշե 1958, Վարդանանց պատմությունը (թարգմանությամբ և ծանոթագրություններով՝ Ե. Տեր-Մինասյանի), Երևան, «Հայպետհրատ», 224 էջ:

2. Թորամանյան Թ. 1948, Նյութեր հայկական ճարտարապետության պատմության, հտ. 2, (կազմ. և խմբ. Կ.Գ. Ղաֆադարյան), Երևան, «ՀՍՍՌ ԳԱ հրատարակչություն», 307 էջ:

3. Կիրակոսյան Լ. 1991, Կոշի վաղմիջնադարյան դղյակը, Հայաստանի հանրապետությունում 1989-1990 թթ. դաշտային հնագիտական աշխատանքների արդյունքներին նվիրված գիտական նստաշրջան, Երևան, էջ 107-108:

4. Հայկական ճարտարապետության պատմություն (պատ. խմբ.՝ Մ.Մ. Հասրաթյան) 2004, հատոր 3, Երևան, «Գիտություն», 346 էջ:

5. Մանուչարյան Ա. 2015, Կոշավանք, Երևան, «Լուսաբաց հրատարակչատուն», 68 էջ: 

6. Շահինյան Ա. 1968, Կոշի կոթողը  և նրա արձանագրությունը, Պատմաբանասիրական հանդես, 2, էջ 197-202: 

Հուշարձանների ցանկ

Արագածոտն 2.61/12
                        2.61/11»
                        2.61/11.4
                        2.61/9.1

📷 Լուսանկարներ

1. Ս. Ստեփանոսի հատակագիծը (ՀՃՊ 2004, 37)
2. Ս. Ստեփանոս եկեղեցին հարավ-արևմուտքից (Ս. Աղայան)
3. Ս. Ստեփանոս եկեղեցու արևելյան ճակատը (Ս. Աղայան)
4. Ս. Ստեփանոս եկեղեցու շքամուտքը (Ա. Բաբաջանյան)
5. Ս. Ստեփանոս եկեղեցու Ավագ խորանի որմնանկարի հատված (Ա. Բաբաջանյան)
6. Ջրամբար. Տեսքը հարավից (Ս. Աղայան)
7. «Կապույտ խաչ» մատուռը (Ա. Բաբաջանյան)
8. Դղյակը հարավից  (Ս. Աղայան)
9. Դղյակը հյուսիս-արևելքից, հեռվում Ս. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին (Ս. Աղայան)
10. Ս. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, վրացերեն արձանագրությունը
11. Կոշի որմնափակ խաչքարը