Քոբայրի վանական համալիր

🔍 Ուսումնասիրության պատմությունը

Վանական համալիրի մասին վկայում են պատմիչներ Վարդան Արևելցին, Մխիթար Այրիվանեցին, Կիրակոս Գանձակեցին: Ուսումնասիրողները մանրամասն անդրադարձել են նաև համալիրի ճարտարապետությանը, վիմագրությանը և որմնանկարներին: Զանգակատուն-տապանատան վերականգնման աշխատանքներով պայմանավորված 2012թ. պեղումներ են կատարվել կառույցի շրջակայքում (Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի արշավախումբ, ղեկ. պ.գ.թ. Հ. Մելքոնյան), նույն թվականին մաքրման-պեղման աշխատանքներ են իրականացվել են սեղանատանը:

🧱 Հնագիտական նկարագրությունը

Տեղադրությունը

Գլխավոր եկեղեցու արևելյան կողմում խոր կիրճն է, հյուսիսից կից է մատուռ ավանդատունը, արևելյան կողմում` անմիջականորեն ժայռի եզրին, կիսավեր վիճակում գտնվում է համաալիրի վաղագույն կառույցը` միանավ«Մարիամաշեն» եկեղեցին: Զանգակատուն- տապանատունը գտնվում է գլխավոր եկեղեցու հյուսիսային մասում: Տարածքը եզրագծող ժայռերում առկա են անմատչելի խորշեր, պատսպարաններ ու քարանձավներ, որոնց մի մասը ամրացված են եղել որմնաշարերով և ծառայել որպես ճգնատեղիներ:
Հուշարձանախմբի հարևանությամբ, հատկապես իր մեծությամբ ու տեղանքի բարդ պայմաններով, աչքի է ընկնում «Սղնախ» կոչվող
հսկա քարանձավը, որտեղից ջուր է հոսում:

Ճարտարապետություն

Գլխավոր եկեղեցին (XIIդ. վերջ) այժմ կիսավեր վիճակում է, պահպանվել են խորանը, հյուսիսային և արևմտյան պատերը, հարավային պատի ստորին երկու շարքերը: Այն երկայնական ձգված միանավ դահլիճ է (10,40×8,50մ): Ունի հարուստ եզրակալներով 2 մուտք. գլխավորը հյուսիսայինն է, որը բացվում է դեպի արտաքին սրահ (ավերված է): Մյուսը բացվում է արևմուտքից` հանդիպակած ժայռից 1,5 – 2 մ հեռավորությամբ: Խորանն ունի երկու շարքերում տեղադրված հինգ պատուհան (3-ը ստորին շարքում), որոնց երկու կողմերում եռանկյունաձև կտրվածքով մեկական խորշեր են: Հյուսիսային պատի եզրային որմնակամարների միջկամարային բացվածքներում եղել են նեղ պատուհաններ, որոնք ներկայումս փակված են: Արևելյան ճակատը աչքի է ընկնում ճարտարապետական տարրերով, զարդաքանդակներով և վարդյակներով զուգորդված պատուհանների շքեղ պարակալներով, բարձրության մեծ մասը բռնող հյուսկեն խաչով: Պահպանված որմնանկարների մնացորդները մեկ անգամ ևս վկայում են դրանց բարձր արվեստի և նրբագեղության մասին: Խորանի որմնանկարները կազմում են 3 շարք, որոնցից վերինում (գմբեթարդի վրա) պատկերված է Աստվածամայրը մանկան հետ (Օդիգիտրիա): Նրա երկու կողմերում հրեշտակապետերն են, միջինում` հաղորդության տեսարան է (Եվխարիստիա), իսկ ստորինում` սրբերի ֆիգուրներ են: Շարքերն իրարից բաժանված են զարդագոտիներով: Բեմի պատերին ներկայացված են եղել մարգարեների կերպարները, որոնցից համեմատաբար լավ վիճակում է Եղիայի պատկերը հյուսիսային պատի վրա: 1967թ. կատարվել են մաքրման աշխատանքներ, 1971թ. ամրացվել են որմնանկարները:

Եկեղեցուն հյուսիսից կից է մատուռ ավանդատունը (XIII դ.), որն ունի քառակուսի համաչափություններ: Մուտքը արևմուտքից է` պատած նրբահյուս պարակալով: Հյուսիսային և արևմտյան պատերին պատկերված են Աստվածամայրը և նվիրատուների դիմանկարները: Հյուսիսից մեծ եկեղեցուն և մատուռ-ավանդատանը կցվել է նաև բաց սրահը (XII-XIII դդ.), որից պահպանվել են եկեղեցուն կից որմնակամարը, 3 անկյունների որմնամույթերը, հյուսիսարևմտյան մույթը և հյուսիսային կողմի միջանկյալ 2 սյուների ութանկյուն խարիսխները: Ներսում պահպանվել են որմնանկարների հետքեր: Հատակը ծածկված է տապանաքարերով:

Գլխավոր եկեղեցու արևելյան կողմում` անմիջականորեն ժայռի եզրին կիսավեր վիճակում գտնվում է միանավ «Մարիամաշեն» եկեղեցին (1171թ.): Մուտքի բարավորի շինարարական արձանագրության համաձայն եկեղեցին կառուցվել է Կյուրիկե Բ թագավորի դուստր Մարիամի կողմից: Փաստորեն այն Քոբայր հուշարձանախմբի
ամենավաղ թվագրում ունեցող հուշարձանն է: «Մարիամաշեն»

եկեղեցու հարավային պատին հետագայում կցվել է սրբատաշ քարերով կառուցված մատուռ: Մեկ այլ, ավելի փոքր չափերով մատուռ կցվել է արևելյան կողմից:

Զանգակատուն-տապանատունը (XIII դ.) գտնվում է գլխավոր եկեղեցու հյուսիսային մասում` ավելի բարձր տեղադրությամբ: Հարավային պատուհանի արևելյան կողմում քանդակված է արևային ժամացույց: Զանգակատան գմբեթը վերականգնվել է 2012-2014թթ.: Կառույցն իր տիպով դասվում է հազվագյուտ շինությունների շարքին` առանձնահատուկ է զանգակատան և տապանատան միատեղումը: Շքամուտքի արևելյան կողմի վրացերեն արձանագրության համաձայն զանգակատունը կառուցվել է Շահնշահ ամիրսպասալարի որդի Մխարգրձելի և նրա կին Վանենիի կողմից` 1279թ.: Տապանատան մուտքի բարավորին առկա է երեք տառից բաղկացած ЭΚ° հունատառ մակագրություն, որն εκκλησία (եկեղեցի) բառի հապավումն է:

Վանքի սեղանատունը (XIII դ.) գտնվում է գլխավոր եկեղեցու հյուսիսարևմտյան բարձրադիր մասում` զանգակատուն- տապանատնից ընդամենը 2,5 մ հեռավորության վրա, գրեթե հյուսիս- հարավ դիրքով: Ուղղանկյուն ընդարձակ դահլիճ է (12,1×8,2մ): Գլխավոր մուտքը` 1,7մ բացվածքով, հյուսիսից է: Կառույցը մուտք է ունեցել նաև հարավարևելյան մասից:

Հուշարձանների այս խմբից դեպի հյուսիս` պարսպի գլխավոր մուտքից ոչ հեռու, թեքադիր տեղանքի վրա, գտնվում է միանավ թաղակապ, սրահավոր եկեղեցին (XIIIդ.):

Չիթախանց վանքը (XIII դ.) տեղակայված է հուշարձանախմբից դեպի հարավ-արևելք՝ մոտ 0,5 կմ հեռավորության վրա: Միանավ ուղղանկյուն դահլիճ է, ծածկված կիսագլանաձև թաղով` վերցված երկլանջ կտուրի տակ: Հատկանշական էն, որ եկեղեցին ունի ստորգետնյա տոհմական դամբարան: Ներքին հարկի մուտքն արևելքից է, գետնի մակարդակից ցածր, ուր իջնում են աստիճաններով (այժմ մուտքն ու ներքնահարկը լցված են հողով):

🔨 Գտածոներ

Զանգակատուն-տապանատան պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել են խեցեղեն, մետաղե, ապակե փոքրաթիվ գտածոներ, ծածկասալերի բեկորներ, քանդակազարդ քարեր:

🌍 Նշանակությունը

Քոբայրի վանքը զարգացած միջնադարի հայ ճարտարապետության աչքի ընկնող հուշարձանախմբերից է, որի պատմությունը սերտորեն կապվում է հայկական միջնադարյան նշանավոր իշխանական տների` Բագրատունիների Կյուրիկյան ճյուղի և Զաքարյան տոհմի վրացադավան ներկայացուցիչների (Շահնշահ, Գիորգի, Մխարգրձել) գործունեության հետ: Քոբայրում են գտնվում Զաքարյանների տոհմի Զաքարեի որդի Շահնշահի, Գեորգիի, Մխարգրձելի (երկայնաբազուկ) և հոգևոր ու աշխարհիկ այլ նշանավոր գործիչների շիրիմները:

📜 Ավանդազրույցներ

Ժողովրդի շրջանում Քոբայր անունը բացատրվում է որպես
«Այրիվանք», այր, քարանձավ, վրացերեն քոբ բառից: Անվան վերաբերյալ պահպանված մի ավանդազրույցի համաձայն, վանքը կռվախնձոր էր դարձել և ժամանակ առ ժամանակ դրա պատկանելիությունը վիճարկելիս, արտահայտվել է հետևյալ միտքը` «Սա, քո բերդն է՞, թե՝ ո՞ւմ»:

📚 Սկզբնաղբյուրները

Գրականություն

• Դիվան հայ վիմագրության 2012, Լոռու մարզ, պրակ IX, կազմեցին Ս. Բարխուդարյան, Կ. Ղաֆադարյան, Ս. Սաղումյան, Երևան,‹‹Գիտություն››, 612էջ:
• Դ. Միրիջանյան, Ա. Բաբաջանյան 2014, Քոբայր վանական համալիրի զանգակատան պեղման աշխատանքների արդյունքները, Պատմա- բանասիրական հանդես N1, էջ 155-163:
• Պ. Մուրադյան 1977, Հայաստանի վրացերեն արձանագրությունները, Երևան, 362 էջ:
• Գ. Շախկյան 1986, Լոռի. Պատմության քարակերտ էջերը, Երևան, ‹‹Հայաստան››, 184էջ:
• Л. Дурново 1979, Очерки изобразительного искусства средневековой Армении, Москва, Искусство, 331с.
• И. Дрампян 1979, Фрески Кобайра, Ереван, ‹‹Советакан грох››, с. 72.
• О. Халпахчьян 1971, Гражданское зодчество Армении, Москва, Изд. литературы по строительству, с. 246

Հուշարձանների ցանկ՝ Լոռի N 5.4.1.7

📷 Լուսանկարներ

1. Վանական համալիրի ընդհանուր հատակագիծը (Շախկյան 1986, էջ 42):
2. Գլխավոր եկեղեցու և կից կառույցների հատակագիծը (Շախկյան 1986, էջ 43):
3. Սեղանատան հատակագիծը (Շախկյան 1986, էջ 45):
4. Զանգակատան և հարակից շինությունների հատակագիծը (չափ. Ա. Ջալալյան):
5. Վանքը հարավ-արևելքից (լուս. Դ. Միրիջանյան):
6. Գլխավոր եկեղեցու որմնանկարները (լուս. Տ. Ալեքսանյան):
7. Զանգակատուն-տապանատունը (լուս. Դ. Դավթյան):
8. Զանգակատան բարավորի հունատառ մակագրությունը (լուս. Դ. Միրիջանյան):
9. Զանգակատան ներսում ժայռի երկաստիճան մշակումը (լուս. Դ. Միրիջանյան):
10. Զանգակատան տապանաբակի ընդհանուր տեսքը (լուս. Դ. Միրիջանյան):
11. Ջրահեռացման խողովակաշարը զանգակատան
    արևմուտքում (լուս. Դ. Միրիջանյան):
12. Զանգակատան հյուսիսային պատին կից պեղված օջախով սենյակը (լուս. Դ. Միրիջանյան):