Թալինի Կաթողիկե եկեղեցի

🔍 Ուսումնասիրության պատմությունը

Հուշարձանի վերաբերյալ առաջին տեղեկությունները հաղորդել են Հ. Շահխաթունեանցը, Ղ. Ալիշանը, Մ. Տեր-Մովսիսեանը: Կաթողիկեի պատմության և ճարտարապետության տարբեր խնդիրներ ուսումնասիրել են հայ արվեստի ու մշակույթի ականավոր մասնագետները (Յ. Ստրժիգովսկի, Թ. Թորամանյան, Ն. Տոկարսկի, Ա. Յակոբսոն, Ս. Մնացականյան, Ս. Տեր-Ներսեսյան, Լ. Դուռնովո, Ն. Քոթանջյան, Հ. Եղիազարյան, Ա. Մանուչարյան, Ե. Ասատրյան և այլք):

🧱 Հնագիտական նկարագրությունը

Տեղադրություն.
Կաթողիկե տաճարը գտնվում է միջնադարյան ավանի հյուսիսային եզրի տափարակի վրա և շրջապատված է պաշտամունքային ու աշխարհիկ կառույցներով, ինչպես նաև վաղմիջնադարյան գերեզմանոցով և քրիստոնեական թեմատիկ քանդակներով հարդարված քառանիստ կոթողներով: Տաճարի հյուսիսային կողմում պեղումներով հայտնաբերվել են միանավ բազիլիկ եկեղեցու հիմնապատերը (1970-1974 թթ. մասնակի վերականգնման աշխատանքների ընթացքում) և ստորգետնյա դամբարանը՝ վերջինիս սալահատակի տակ (2001 թ.): Կաթողիկեից 200 մ հարավ-արևելք գրեթե ամբողջությամբ պահպանված մեզ է հասել VII դ. վերջին քառորդում Ներսեհ Կամսարականի կառուցած Թալինի Փոքր կամ Ս. Աստվածածին խաչաձև կենտրոնագմբեթ եկեղեցին: Փոքր եկեղեցուց արևելք` պեղումներով բացվել են քաղաքային պարսպի հիմնապատերը և դեպի քաղաք մտնող հանդիսավոր շքամուտքը (1981-1987 թթ.): Փոքր եկեղեցու շուրջ ևս սփռված են քանդակազարդ մեմորիալ կոթողներ, ինչպես նաև բնակելի և տնտեսական շինությունների ավերակներ: Կաթողիկեի հյուսիսային կողմում գտնվող «Ջուլհակ բլուր» կոչվող տեղանքի գագաթին տարածվում են նախաքրիստոնեական շրջանի ամրոցի ավերակները:

Շերտագրություն.
Կաթողիկեի կառուցման վերաբերյալ գրավոր աղբյուրներ չկան: Ըստ հատակագծային ու ծավալատարածական կերպարի, արտաքին հարդարատարրերի և որմնանկարման ոճական առանձնահատկությունների՝ այն վերագրվում է VII դ. կեսերին: Տաճարի հիմնադրումը կապված է Կամսարական տոհմի հետ, քանի որ Թալին ավանը VII դարում եղել է նրանց նստավայրը: Որմնանկարներից մեկի հիմնասվաղի վրա արված սևաներկ արձանագրության համաձայն՝ եկեղեցին նկարազարդվել է Մովսես եկեղեցապանի նախաձեռնությամբ, 642-646 թթ. միջակայքում, ըստ այդմ եկեղեցին կառուցվել է նույն ժամանակ կամ փոքր-ինչ վաղ: 

Առաջին թվակիր աղբյուրը հարավարևելյան մույթի արևմտյան մասում փորագրած արձանագրությունն է, որը վերաբերում է 783 թ. Ուխտատուր վանականի կողմից Թալին ջուր բերելուն: Հետագայում Թալինը պատկանել է Բագրատունիներին, որոնց նվիրատվական արձանագրությունները պահպանվել են եկեղեցու պատերին: Տաճարը մեզ է հասել առանց էական վերակառուցման, միայն կղմիդրածածկն ավելի ուշ փոխարինվել է քարե ծածկասալերով: 1840 թ. և 1926/1931 թ. հզոր երկրաշարժերի հետևանքով քանդվել են գմբեթը և շենքի հարավարևմտյան մասը: 1947 թ. եկեղեցին մասնակի վերանորոգվել է: 1970-74 թթ. վերականգնվել է գմբեթի թմբուկը:

Ճարտարապետություն.
Թալինի Կաթողիկեն եռանավ բազիլիկ և խաչաձև հորինվածքների զուգորդման ինքնատիպ օրինակ է, որի առաջացումը պայմանավորված էր ներքին տարածքի ընդարձակման պահանջով և կենտրոնագմբեթ կառուցվածքի հաստատման կարևորությամբ, որը VII դարի պաշտամունքային կառույցների ճարտարապետական հորինվածքների ստեղծման կարևոր խնդիրներից էր: 

Եռաստիճան հիմնախարսխի վրա կանգնեցված տաճարն ունի արևմուտք-արևելք ձգված աղոթասրահով խաչաձև հատակագիծ՝ ներքուստ կիսակլոր, արտաքուստ դեպի դուրս շեշտված հնգանիստ աբսիդներով: Տաճարի ներքին ընդարձակ տարածությունը մասնատված է գմբեթակիր մույթերով: Դեպի գմբեթի թմբուկ փոխանցումն իրականացված է երկշար՝ առաջինն առագաստային, երկրորդը՝ տրոմպային համակարգով: Ավագ խորանի երկու կողմերում թաքստոցներով ավանդատներն են: Տաճարն ունի «զվարթնոցատիպ» շքամուտքերով ընդգծված հինգ մուտք. երկուական՝ երկայնական ճակատներում և մեկ սրահաձև շքամուտք՝ արևմտյան ճակատում: Դրա երկու կողմերում կամարունքերով ավարտվող ոչ խորը որմնախորշեր կան, որոնց մեջ տեղավորված խոյակով պսակված զույգ որմնասյուները, թերևս, կրել են թևավոր խաչեր: Տաճարը լուսավորված է թմբուկի 12 նիստերում և պատերում ու աբսիդներում բացված բազմաթիվ լայնանիստ լուսամուտներով: Ճակատների վերին մասերում կան նաև կլոր լուսամուտներ, որոնք փակված են եղել քարե ցանցկեն շրջանակներով: 

Կաթողիկեի արտաքին հարդարանքում սրբատաշ պատերի միապաղաղ հարթությանը հակադրվում են լուսամուտները պսակող քանդակազարդ կամարունքերը և թմբուկն ու աբսիդները զարդարող դեկորատիվ որմնասյուների վրա հենված խուլ կամարաշարերը: Դրանք լցված են ողկույզներով ծանրաբեռնված խաղողի գալարահյուս որթերի, ականթի տերևների, նռան քանդակներով, որոնց մեջ առանձնանում է նռան ճյուղերի միջև տեղավորված Դրախտային այգու պահապան արջի քանդակը: Պատերին առկա են նաև քարտաշ վարպետների նշանագրեր:

Եկեղեցին ներքուստ ամբողջությամբ պատված է եղել որմնանկարներով, որոնցից միայն պատառիկներ են պահպանվել: Խորանի գմբեթարդում ներկայացված է «Համբարձման» տեսարանը: 

Հետաքրքիր լուծում ունի տաճարի հատակը՝ ձևավորված համակենտրոն շրջանաձև շարվածքով, որն ավարտվում է կենտրոնի փոսով:

🌍 Նշանակությունը

Թալինի Կաթողիկեն գմբեթավոր բազիլիկ եկեղեցիների կերպարը ներկայացնող միակ պահպանված հուշարձանն է: Այն VII դարի հայ ճարտարապետության տարատեսակ հորինվածքային տիպերի շարքում աչքի է ընկնում իր վայելչությամբ և մոնումենտալությամբ, ինչպես նաև զուսպ, բայց միևնույն ժամանակ շքեղ արտաքին հարդարանքով:

📚 Սկզբնաղբյուրներ

Գրականություն

1. Ալիշան Ղ. 1890, Այրարատ, Բնաշխարհ Հայաստանեայց, Վենետիկ, Ս. Ղազար, 590 էջ: 
2. Ասատրյան Ե. 2004, Թալինի շրջանի հուշարձանները, Երևան, «Հուշարձան», 83 էջ:
3. Հայկական ճարտարապետության պատմություն (պատ. խմբ.՝ Մ.Մ. Հասրաթյան) 2002, հատոր 2, Երևան, «Գիտություն», 352 էջ:
4. Մանուչարյան Ա. 1988, Թալինի Կաթողիկե եկեղեցին, «Էջմիածին», Ը, էջ 41-48:

Հուշարձանների ցանկ․
Արագածոտն 2.3/4