Արուճի Կաթողիկե տաճար

🔍Ուսումնասիրության պատմությունը

Հուշարձանի վերաբերյալ առաջին տեղեկությունները հաղորդել են XIX դարի ճանապարհորդներն ու տեղագիրները: Կաթողիկեի պատմությանը, ճարտարապետությանը և արվեստին անդրադարձել են հայագիտության բազմաթիվ երախտավորներ (Ն. Մառ, Հ. Օրբելի, Թ. Թորամանյան, Յ. Ստրժիգովսկի, Ն. Տոկարսկի, Ա. Յակոբսոն, Վ. Հարությունյան, Ա. Հասրաթյան, Հ. Եղիազարյան, Ս. Տեր-Ներսեսյան, Լ. Դուռնովո, Ն. Քոթանջյան, Կ. Մաթևոսյան և այլն): Հուշարձանախմբի տարածքում պեղումներ են իրականացրել Վ. Հարությունյանը (1947-1953 թթ.), Գ.Մ. Սարգսյանը (2006 թ.), հայ-իտալական արշավախումբը (2013 թ.):

🧱 Հնագիտական նկարագրությունը

Տեղադրություն
Կաթողիկե տաճարը հիմնադրվել է միջնադարյան Արուճ ավանում և շրջապատված է պաշտամունքային ու աշխարհիկ կառույցներով և գերեզմանոցով: Հուշարձանախմբի առանցքը Կաթողիկե տաճարն է, որից 20 մ հարավ գտնվում է Գրիգոր Մամիկոնյանի սյունազարդ պալատը, 60 մ հարավ-արևելք հուշարձանախմբի վաղագույն կառույցը՝ եռանավ բազիլիկ եկեղեցին (Vդ.), որը հետագայում վերածվել է աշխարհիկ կառույցի, իսկ XII-XIII դդ. համալրվելով աշտարակներով՝ դարձել է դղյակ-ամրոց: Հուշարձանախմբի կազմում են փոքր մատուռը, կոթողների աստիճանաձև պատվանդանները և տաճարի արևմտյան, հյուսիսային և արևելյան կողմում սփռված գերեզմանոցը: Հուշարձանախմբից 200 մ հարավ-արևմուտք գտնվում է Արշակունիների ձմեռոց-զորակայանը, որը զարգացած միջնադարում համալրվել է միջնաբերդով (ամրոցի տարածքում պեղումներ են իրականացվել 1980-81 թթ. Բ. Սադոյանի ղեկավարությամբ), հյուսիսային կողմում՝ M1 մայրուղուն մոտ կանգուն է XIII դ. քարավանատունը: Արուճ գյուղի տարբեր հատվածներում կան վաղ շրջանի դամբարաններ ու կառույցներ:

Շերտագրություն
Ըստ մատենագիր աղբյուրների և շինարարական արձանագրության՝ Արուճի տաճարը կառուցել է Հայոց ամենանշանավոր իշխաններից մեկը՝ Գրիգոր Մամիկոնյանը, 662-666 թթ. ընթացքում: Նրա կառավարումը նշանավորվեց խաղաղ և շինարարական գործունեության շրջանով, երբ իշխանանիստ Արուճ ավանը դարձավ երկրի վարչական կենտրոնը: Կաթողիկեի օծումը կատարել է Անաստաս Ակոռեցի կաթողիկոսը, 666 թ.: Տաճարի պատերին փորագրված արձանագրությունները և պատմիչների տեղեկությունները փաստում են Արուճ ավանի բարգավաճման, եկեղեցու նորոգությունների ու նվիրատվությունների մասին Բագրատունյաց թագավորության և հետագա շրջանում: 

Ըստ պահպանված վիմագրերի՝ եկեղեցին նորոգվել է 973 թ. և XV դարում: XIX դ. և XX դ. առաջին կեսում եկեղեցին ավերված ու լքված էր: 1949-1959 թթ. կատարվել են տաճարի ամրակայման և հիմնական նորոգման աշխատանքները, մաքրվել ու բարեկարգվել է շրջակայքը:

Ճարտարապետություն
Արուճի տաճարը մեզ է հասել առանց էական փոփոխությունների. միայն կործանվել է գմբեթը, չկան արևմտյան և հարավային որմնասյունազարդ շքամուտքերը, կղմիդրածածկն այժմ փոխարինված է քարե սալերով: Կաթողիկեն գմբեթավոր դահլիճ տիպի ամենամեծ, առավել կատարելագործված և լավ պահպանված կառույցն է: Նրա՝ արևելք-արևմուտք ձգված ուղղանկյուն կառուցվածքի կենտրոնական մասում երկու զույգ հզոր որմնամույթերի վրա իջնող լայնաթռիչք գմբեթակիր կամարներով ձևավորվել է գմբեթատակ քառակուսին և ստեղծվել է միասնական ինտերիեր: Գմբեթատակ քառակուսուց փոխանցումը դեպի գմբեթի շրջանաձև հիմքը կատարված է առագաստների միջոցով: Ավագ խորանի երկու կողմերում թաքստոցներով ավանդատներն են: Արտաքուստ արևելյան ճակատը ձևավորված է կամարաշարով պսակված եռանկյունաձև խորշերով, որոնք տեղադրված են աբսիդի և ավանդատների միջև: Տաճարն ունի երեք մուտք՝ արևմտյան, հարավային և հյուսիսային ճակատներում: Կաթողիկեն առատորեն լուսավորվել է բոլոր ճակատներում բացված լայն պատուհաններով, որոնք պսակված են քանդակազարդ կամարունքերով: Քիվերը մշակված են հյուսածո զարդաքանդակներով: 

Ներքին տարածության գեղարվեստական ձևավորումն իրականացվել է որմնանկարազարդմամբ: Իր վայելչությամբ այցելուի ուշադրությունն է գրավում խորանի կենտրոնում պատկերված մոտ 7մ բարձրությամբ Քրիստոսի կերպարը՝ ձեռքին գալարափաթեթ, որից մնացել է միայն ստորին մասը: Զարդագոտիով առանձնացված Քրիստոսի պատկերից ներքև պահպանվել են 12 առաքյալների պատկերաշարի մնացորդները: Որմնանկարներն արվել են Ստեփանոս նկարչի ձեռքով, VII դարում, աչքի են ընկնում կատարողական բարձր վարպետությամբ, հարուստ գունապնակով և կրում են արևելյան հելլենիստական արվեստի կնիքը:

Կաթողիկեի պատերին կան քարտաշ վարպետների բազմաթիվ նշանագրեր:

🔨 Գտածոներ

Ճարտարապետական դետալներ, տապանաքարեր, խեցեղեն, մետաղե գտածոներ, դրամներ:

🌍 Նշանակությունը

Արուճի տաճարի կառուցումը պատմական կարևոր իրադարձություն էր, որի մասին հատուկ հիշատակում են հայ մատենագիրները: Այն իր մոնումենտալությամբ ու հորինվածքով, լուսավոր ու հանդիսավոր ինտերիերով հայ ճարտարապետության ոսկեդարի ամենատպավորիչ կառույցներից է: Արուճի որմնանկարները հայկական մոնումենտալ գեղանկարչության ուշագրավ նմուշներից են:

📜 Ավանդազրույցներ

Հովհաննես Դրասխանակերտցու հաղորդմամբ Կաթողիկեի օծման ժամանակ մկրտվել է պարսիկ ազնվական Սուրհանը՝ ստանալով քրիստոնեական Դավիթ անունը, որի կնքահայրն է դարձել Գրիգոր Մամիկոնյանը: Քրիստոնեությունից չուրանալու համար նա Դվինում մահապատժի է ենթարկվում և հայ եկեղեցու կողմից դասվում սրբերի շարքը Դավիթ Դվինցի անունով:

📚 Սկզբնաղբյուրներ

Գրականություն

1. Հովհաննես Դրասխանակերտցի 1996, Հայոց պատմություն (թարգմ. և ծանոթ.՝ Գ.Բ. Թոսունյանի), Երևան, «Երևանի պետական համալսարան», 398 էջ:
2. Մաթևոսյան Կ. 1987, Արուճ, Երևան, «Հայաստան», 95 էջ:
3. Арутюнян В. 1946, По поводу датировки храма в Аруче, Ереван.
4. Дурново Л. 1952, Стенная живопись в Аруче, Известие АрмССР АН, N 1, с. 49-66.

Հուշարձանների ցանկ
Արագածոտն 2.22/8