Կարմրավոր

Ուսումնասիրության պատմությունը

Շահխաթունյանց (տեղագիր 19-րդ դ.), Ե. Շահազիզ (աղբյուրագետ-պատմաբան, բանասեր 20-րդ դարի սկիզբ), Վ. Գրիգորյան (ճարտարապետ-պատմաբան 1982թ.), Հ. Գասպարյան (վերականգնող ճարտարապետ, 1954 թ.), Ս. Սաղումյան (վիմագրագետ 1998թ.) Ք. Լամուրե, Ա. Զարյան (որմնանկարների վերականգնող մասնագետներ, 2016 թ.)։

Հնագիտական նկարագրությունը

Տեղադրություն
Գտնվում է բարձրադիր հարթակի վրա՝ պարփակված շրջապարսպով: Կենտրոնում Կարմրավոր եկեղեցին է, շուրջը գերեզմանոցը՝ 12-19-րդ դդ. գեղաքանդակ խաչքարերով ու տապանաքարերով:

Շերտագրություն
Կարմրավորը 7-րդ դարի փոքր խաչաձև եկեղեցիների շարքում ամենահանրահռչակ կառույցներից  է: Կարմրավոր անունը խորհրդանշական իմաստ ունի, որը կապվում է Աստվածամոր մակդիրներից մեկի հետ: 

Եկեղեցու հիմնադրման ստույգ թվականը հայտնի չէ: Ըստ ճարտարապետական առանձնահատկությունների, որմնանկարների գեղազարդման կերպի և շինարարական արձանագրության հնագրության՝ եկեղեցին թվագրվում է 7-րդ դ. կեսերով: 

Եկեղեցին գոտևորող շինարարական միատող արձանագրության համաձայն՝ այն կառուցել են Աշտարակ քաղաքի վարչական և հոգևոր ավագները՝ Երանոսի որդի Դավիթը և Գրիգորի ու Մանասեի որդիները:

Եկեղեցին շարունակաբար կենսագործել է զարգացած և ուշ միջնադարում, որի մասին վկայում են նորոգությանն ու նվիրատվություններին վերաբերող թվակիր վիմագրերը, ինչպես նաև շուրջը տարածված խաչքարերի ու տապանաքարերի արձանագրությունները:

XIV դարում եկեղեցին շրջապատվում է պարսպապատով, որը, համաձայն մուտքի բարավոր վիմագրի՝ կառուցում են Ասնավորն ու իր կին Ղուտալչաքը Աղբուղա և Սիթիխաթուն Զաքարյանների հովանավորությամբ: Շրջապարիսպը կառուցված է անմշակ որձաքարերով և մասնակի վերանորոգություններ է կրել XX դարում: 

Ուշ միջնադարում մինչև 1813 թ. Կարմրավորը կուսանաց վանք է եղել, որի միաբան վերջին կույսերն էին Հռիփսիմեն և իր աշակերտուհի Շողակաթը: Կույս Հռիփսիմեի շիրիմը Կարմրավորի բակում է՝ բանաստեղծական ոճով արված տապանագրով: Շողակաթի՝ վանքից հեռանալուց հետո Կարմրավորը եղել է ուխտատեղի մինչև 1860 թ., երբ ծխականների համար կցակառուցվում է փայտածածկ աղոթարանը: Այն քանդվում է 1954-ին և Հ. Գասպարյանի ղեկավարությամբ վերականգնվում Կարմրավորի նախնական տեսքը:

Եկեղեցու շուրջ գտնվող խաչքարերն ու տապանաքարերը վերաբերում են XII-XIX դդ.: Դրանցից ուշադրության արժանի են վարպետ Սարքսի (1184 թ.), Աշտարակ քաղաքագյուղի ձեռնավոր Հուսամի (XIII դ.), դեպի Կարմրավոր բարձրացող սանդղահարթակում Գամրիկել Ազիզբեկյանի 1426 թ. կանգնեցրած խաչքարերը: Վերջինս ժողովուրդը Հազախաչ է կոչում: Եկեղեցուց հյուսիս-արևմուտք, բակում թաղված է XX դ. հայ, գրող, բանաստեղծ Գևորգ Էմինը:

Ճարտարապետություն
Կարմրավորը ներքուստ և արտաքուստ խաչաձև հատակագծով միախորան փոքր կենտրոնագմբեթ եկեղեցիների շարքում միակն է, որը մեզ է հասել ամբողջությամբ կանգուն, առանց էական փոփոխության, և բնօրինակ կղմինդրե տանիքով: Հիմնական ծավալը՝ կառուցված դարչնագույն տուֆի սրբատաշ քարերով, կանգնեցված է միաստիճան ցածր հիմնախարսխի վրա: 

Ներքին հորինվածքը կազմված է երեք ուղղանկյուն և արևելյան կիսաշրջանաձև խաչաթևերով, որոնք միմյանց հպվում են կիսաշրջանաձև որմնասյուներով: Միակ մուտքը բացվում է արևմտյան խաչաթևում: 

Հիմնական ծավալի թեքադիր քիվերը մշակված են հյուսածո զարդամոտիվով, իսկ գմբեթատակ քառակուսու և թմբուկի քիվերը՝ ոճավորված տերևազարդերի հորիզոնական շարքով: Հիմնական ծավալի լուսամուտների պսակները հարդարված են երկրաչափական ու բուսական զարդաձևերով: 

Տանիքի ծածկն իրականացված է հարթ և կիսակլոր կղմինդրների համադրությամբ: Տանիքի եզրերի պսակող կիսակլոր կղմիդրները ավարտվում են խաչապատկեր ճակտոններով, որոշները՝ կենաց ծառի պատկերով:

Ներքուստ ավագ խորանը և արևմտյան խաչաթևի պատերը հարդարված են որմնանկարներով: Ավագ խորանի գմբեթարդում աստղազարդ երկնագույն ետնախորքի վրա «Քրիստոսը փառքի մեջ» տեսարանն է, որից ներքև համաքրիստոնեական և հայ եկեղեցու սրբերը: Լուսամուտից աջ «երեք մեծ կապադովկիացիներն» են, իսկ ձախ՝ Գրիգոր Լուսավորիչը և, հավանաբար, Ստեփանոս Նախավկայի նկարի մնացորդը: Եկեղեցու հայրերի ձեռքերն ու դեմքերը ժամանակին՝ հավանաբար պատկերամարտության շրջանում, դիտավորյալ քանդվել են: Արևմտյան խաչաթևում պատկերված են Ս. Գևորգ և Ս. Սարգիս զորավարները՝ համապատասխան գրություններով:

Նշանակությունը

Կարմրավորը, ըստ էության, միակ հուշարձանն է, որի արտաքին ձևերը հիմնատակից մինչև գմբեթի կղմինդրե ծածկը, չեն վերափոխվել: Կարմրավորի տիպի հուշարձանները ոչ մի երկրում այնպիսի տարածում և բազմազանություն չեն դրսևորել, ինչպես Հայաստանում: Վրաստանում դրանք շատ չեն,բյուզանդական ճարտարապետության մեջ հանդես են եկել բացառապես դամբարանային և մկրտարանային հորինվածքներում:

📜 Ավանդազրույցներ

«Աշտարակում ապրող երեք քույրեր սիրահարվում են Սարգիս անունով երիտասարդի: Կրտսեր քրոջը երջանկություն պարգևելու համար՝ ավագ քույրերն իրենց զոհաբերում են և ծիրանագույն ու կարմիր զգեստ հագնելով՝ իրենց նետում անդնդախոր ձորը: Լուրն իմանալով՝ կրտսեր քույրը սպիտակ զգեստ է հագնում և նույնպես ձորն է նետվում, իսկ Սարգիսը դառը վշտից դառնում է ճգնավոր: Հետագայում ձորի եզրին երեք եկեղեցիներ են հայտնվում՝ Կարմրավորը, Ծիրանավորը և Սպիտակավորը»:

 Սկզբնաղբյուրները

1. Լամուղե Ք., Զարյան Ա., Կարմրավոր եկեղեցու որմնանկարների վերստեղծում, Հուշարձան տարեգիրք, 2017-2018, ԺԲ-ԺԳ, էջ 122-142:

2. Հայկական ճարտարապետության պատմություն (պատ. խմբ.՝ Մ.Մ. Հասրաթյան) 2004, հատոր 3, Երևան, «Գիտություն», 346 էջ:

3. Շահազիզ Եր. 1987, Աշտարակի պատմությունը, Երևան, «Հայաստան», 251 էջ:

4. Սաղումյան Ս. 1998, Աշտարակ. Պատմական անցքեր, հուշարձաններ, վիմագիր արձանագրություններ, Երևան, «Գիտություն», 346 էջ:

Հուշարձանների ցանկ

Արագածոտն 2.1/15

📷 Լուսանկարներ

1. Կարմրավոր Ս. Աստվածածին եկեղեցու հատակագիծը (ՀՃՊ 2004)
2. Եկեղեցին հարավ-արևմուտքից (Ա. Բաբաջանյան)
3. 1292 թ. Մեծ առուն Հակոբ երեցի կողմից նորոգելու մասին արձանագրությունը (Ա. Բաբաջանյան)
4. Քիվերը (Ա. Բաբաջանյան)
5. Կենաց ծառի և խաչի պատկերով կղմինդրի ճակտոններ (Ա. Բաբաջանյան)
6. Երեք խաչքար հարավային շրջապարսպի մոտ. Կենտրոնականը՝ Կարմրավորի խաչքարերից վաղ թվակիրն է (1184 թ.) (Ա. Բաբաջանյան) 
7. Շրջապարսպի մուտքը՝ բարավորին 1324 թվակիր արձանագրությամբ Ասնավորի և նրա կնոջ Ղուտալչաքի կողմից այն կառուցելու բովանդակությամբ (Ա. Բաբաջանյան)
8. Տեր Հուսամի խաչքարը (13-րդ դարի երկրորդ կես) (Ա. Բաբաջանյան)
9. 1426 թ. Գամրիկել Ազիզբեկյանի կանգնեցրած խաչքարը՝ սանդղահարթակին (Ա. Բաբաջանյան)
10. Գևորգ Էմինի տապանաքարը (Ա. Բաբաջանյան)
11. Ավագ խորանը՝ «Քրիստոսը փառքի մեջ» որմնանկարը և/կամ  «Երեք կապադովկիացիները» (Ա. Բաբաջանյան)
12.  Արևմտյան խաչաթևի «Ս. Սարգիս» որմնանկարը (Ա. Բաբաջանյան)
13.  Արևմտյան խաչաթևի «Սուրբ Գևորգ» որմնանկարը (Ա. Բաբաջանյան)
14.   ՀՊԹ N 6796 սկիհ
15.  Վ. Այվազյան, Կարմրավոր (1955)
16. Մ. Սարյան, Կարմրավոր (1956)