Հովհաննավանք

🔍Ուսումնասիրության պատմությունը

Զաքարիա Քանաքեռցի (պատմիչ XVII դ.), Հ. Շահխաթունեանց (տեղագիր, XIX դ. կես), Կ.Գ. Ղաֆադարյան (հնագետ-պատմաբան, XX դ. առաջին կես), Հ. Խալփախչյան (ճարտարապետ, XX դ. վերջին քառորդ), Ա. Ժամկոչյան, Ն. Հակոբյան (հնագետներ, 2015 թ.):

🧱Հնագիտական նկարագրությունը

Շերտագրություն 
Վանքը միջնադարյան Հայաստանի նշանավոր հոգևոր կենտրոններից է, որը եղել է Արագածոտն գավառի թեմի կենտրոնը: Վանքի գլխավոր շինությունները կառուցվել են XIII դարում՝ Գրիգոր Լուսավորչի կողմից այստեղ հիմնված մենաստանի տեղում, որից կիսավեր մնացել է վաղմիջնադարյան բազիլիկ եկեղեցին, նաև VII դ. թվագրվող հուշասյունը: Ըստ ավանդության՝ այստեղ ամփոփված են Հովհաննես Մկրտչի մասունքները: 

Հովհաննավանքի ծաղկման շրջանը կապված է Վաչուտյան իշխանական տան հետ, որոնց օրոք կառուցվում են Ս. Կարապետ կաթողիկե եկեղեցին, գավիթը, վանքի մյուս շինությունները, այն շրջապատվում է պարսպով, ընդարձակվում է միաբանությունը, հիմնվում դպրոց և գրադարան:  

Վանքի ծաղկման հաջորդ փուլը XVII դարն է և կապվում է Զաքարիա Վաղարշապատցու անվան հետ, որը վանահայր է նշանակվում 1637 թ.: Նրա ջանքերով վերանորոգվում են եկեղեցիները, կառուցվում շրջապարսպին կից վանախցերը, տնտեսական բնույթի այլ կառույցներ: Նա կարգավորում է վանքի գրադարանը, մեծացնում դպրոցը, որը Էջմիածնի ժառանգավորաց դպրոց էր` ամենաբարձրը Արարատյան նահանգում:

Վանքի կառույցները փլվում են 1679 թ. երկրաշարժի հետևանքով, որից հետո աստիճանաբար վանքն անկում է ապրում և, վերջնականապես, ամայանում XIX դ. սկզբին:

1938 թ.՝ հուշարձանների պահպանության կոմիտեի կողմից վերանորոգվել է գավիթը, իսկ 1990-ական թթ.՝ Ս. Կարապետ կաթողիկեն (ճարտ. Հ. Գասպարյան):

Ճարտարապետություն
Համալիրը բաղկացած է վաղմիջնադարյան միանավ բազիլիկից, նրան հարավից կից Ս. Կարապետ գլխավոր եկեղեցուց, ընդարձակ գավթից և նրա ու բազիլիկ եկեղեցու միջև անկանոն հատակագծով կցակառույցից (տապանատուն): Համալիրը շրջապատված է պարսպով: Վանքում գործել է հյուրատուն, առաջնորդարան, բարձր տիպի դպրոց:

Միանավ բազիլիկ եկեղեցին, որ Գրիգոր Լուսավորչի կողմից հիմնվել է IV դարում, նախապես փայտածածկ է եղել: Բազմիցս նորոգված այժմյան պահպանված կառուցվածքը վերաբերում է V դ. կես/VI դ. սկզբին: Վերանորոգություններ կատարվել են 1652 և 1734 թթ.: Նախնական մուտքը նորոգումների արդյունքում մնացել է հարավային կրկնապատի մեջ, իսկ նոր՝ հարավարևմտյան մուտքը գավթի միջից բացվել է կաթողիկեի կառուցումից հետո: Բազիլիկ եկեղեցուն հարավակողմում կից է եղել փայտածածկ գավիթ, որը քանդվել է XIII դ. սկզբին կաթողիկեի շինարարության ժամանակ: Բազիլիկ եկեղեցու արևելյան ճակատին XIII դարում ներդրվել է Վաչուտյանների տոհմանշանը ներկայացնող քանդակը:

Ս. Կարապետ կաթողիկե եկեղեցին կառուցվել է 1216-1221 թթ. ընթացքում՝ Վաչե Վաչուտյանի կողմից: Կից է բազիլիկ եկեղեցուն հարավից: Այն արտաքուստ ուղղանկյուն, ներքուստ խաչաձև հորինվածք է՝ չորս անկյուններում կրկնահարկ ավանդատներով, ընդ որում արևմտյան կողմի ավանդատների երկրորդ հարկը տանում են քարե կոնսոլ աստիճանները: Գմբեթատակ քառակուսուց անցումը բազմանիստ թմբուկին իրականացված է առագաստների միջոցով (գմբեթը կործանվել է 1918 թ.): Արևելյան և հարավային պատերն արտաքուստ ընդգծված են եռանկյուն զույգ խորշերի միջև վրացական ճարտարապետությունից որդեգրած զարդատարրերով: Կաթողիկեի մուտքը, որը բացվում է գավթի մեջ, ունի շքեղ հարդարանք: Պարակալը գեղազարդված է հյուսկեն բուսազարդերով ութանկյուն մեդալիոնների շարով, որոնց միջև ընկած դաշտերը լցված են մանրաքանդակներով: Ճակատակալի՝ ամբողջությամբ բուսազարդ ետնախորքի վրա քանդակված է ավետարանական «Իմաստուն և հիմար կույսերի» առակի յուրօրինակ պատկերագրություն, որտեղ աղջիկների փոխարեն ներկայացված են նորամորուս երիտասարդ միաբանները:

Գավիթը արևմտյան կողմից կից է կաթողիկեին և բազիլիկ եկեղեցուն: Կառուցումն ավարտվել է 1250 թ.՝ Քուրդ Վաչուտյանի կողմից: Այն քառասյուն կենտրոնակազմ մեծ դահլիճ է, որի կենտրոնական բացվածքը պսակված է սյունազարդ ռոտոնդայով: Գավիթն աչքի է ընկնում հարուստ ներքին հարդարանքով: Առաստաղի սալաքարերից մեկին պատկերված է Քրիստոսի դիմաքանդակը: Արտաքուստ գավթի արևմտյան ճակատը աշխուժացնում են որմնասյուներն իրար միացնող եռակամար և հնգակամար որմնաղեղների շարերը: Մուտքի շրջանակը զարդարված է շեղանկյուններով ձևավորված խաչերի քանդակներով: Մուտքից վերև միջնասյուն ունեցող լայն լուսամուտն է, որի շրջանակը հարդարված է զարդաքարերով:

Վանքը երեք կողմից շրջապատված է պարսպով, որոնք ուժեղացված են կիսակլոր և ուղղանկյուն աշտարակներով: Կամարակապ մուտքը արևմտյան կողմում է: 2015 թ. պեղումներով բացվել են պարսպին կից վանախցերը, իսկ բազիլիկ եկեղեցու հյուսիսային կողմում հնձանահորեր և գինու կարասներ: Պարիսպը կառուցել է Կյուրիկյան Աբաս թագավորի կինը՝ Նանան (Վանենի), XII դ. վերջին և հիմնանորոգվել է XVII դ.՝ Զաքարիա Վաղարշապատցու ջանքերով:

🔨Գտածոներ

Խաչքարերի ու ճարտարապետական մանրամասների բեկորներ, խեցեղեն

🌍Նշանակությունը

Զարգացած և ուշ միջնադարում եղել է Անբերդի գավառի եպիսկոպոսական թեմի կենտրոնը:

📜 Ավանդազրույցներ

Ըստ ավանդության՝ վանքը հիմնադրել է Գրիգոր Լուսավորիչը բարեպաշտ Տրդատ թագավորի հետ՝ այստեղ ամփոփելով Ս. Հովհաննես Մկրտչի մասունքները: Զ. Քանաքեռցին, որ լսել է Ա. Դավրիժեցուց, հայտնում է. «Երբ Ս. Լուսավորիչն այս շինեց, Սյուղոս անունով մի վերակացու նշանակեց, և նրա անունով կոչվեց Սյուղի վանք, իսկ թարգմանիչների օրերում Ղ. Փարպեցին էր առաջնորդ և գրում էր իր պատմությունը: Հովան անունով մեկին նշանակեց տեսուչ, ուստի կոչվեց Հովանավանք: Մեծ Ներսեսի օրերում բորոտներ ու քոսոտներ, որոնք սովից հյուծվել էին, հավաքվեցին այնտեղ, անվանվեց Սովի վանք»:

📚Սկզբնաղբյուրները 

Գրականություն

1. Առաքել Դավրիժեցի 1988, Պատմություն (թարգմ. և ծանոթ.՝ Վ. Առաքելյանի), Երևան, «Սովետական գրող», 592 էջ:  
2. Զաքարիա Քանաքեռցի 2013, Պատմագրություն (թարգմ. և ծանոթ.՝ Վ. Առաքելյանի), Երևան, «Հայաստան», 272 էջ:
3. Ժամկոչյան Ա., Հակոբյան Ն. 2016, Հովհաննավանքի արևմտյան պարսպապատի պեղումների արդյունքները, Էջմիածին, Բ, 110-126:
4. Ղաֆադարյան Կ. 1948, Հովհաննավանքը և նրա արձանագրությունները, Երևան, «ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ.», 123 էջ:

Հուշարձանների ցանկ
2.112/17