Հաղպատի վանական համալիր

🔍 Ուսումնասիրության պատմությունը

Վանական համալիրի մասին աղբյուրագիտական մանրամասն ուսումնասիրությունն իրականացրել է Կ. Ղաֆադարյանը, որի արդյունքում հրատարակել է Հաղպատի մասին առաջին մենագրությունը: Հետագայում ևս բազմաթիվ հետազոտություններ են արվել համալիրի ճարտարապետական կառույցների և վիմագրերի մասին:
Խորհրդային տարիներին պարբերաբար կատարվել են համալիրի ամրակայման, վերականգնման և տարածքի բարեկարգման աշխատանքներ (ճարտարապետներ՝ 1927թ.՝ Ա. Թամանյան, 1929թ.՝ Ն. Տոկարսկի, 1930 թ.՝ Ա. Ավետիսյան, 1950թ.՝ Ա. Բալասանյան, 1954-1955 թթ.՝ Հ. Հակոբյան, 1965-1966 թթ.՝ Վ. Խաչատրյան, 1973-1975 թթ.՝ Հ. Գասպարյան)։ 1989 թ. Խորհրդային Հայաստանի կառավարության որոշմամբ, վանքը վերադարձվել է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի տնօրինությանը։

🧱 Հնագիտական նկարագրությունը

Տեղադրությունը
Վանական համալիրը ներառում է Ս. Նշան, Ս.Գրիգոր, Ս.Աստվածածին եկեղեցիները, գավիթը, ժամատունը, գրատուն- մատենադարանը, զանգակատունը, սեղանատունը, մատուռ-դամբարանները, աղբյուրը և խաչքարեր: Վանքի տարածքը շրջափակված է 1120թ. վերանորոգված պարիսպներով: Պարսպից դուրս գտնվում է աղբյուրը, Կուսանաց անապատի եկեղեցին և այլն:

Ճարտարապետություն
Ս. Նշան եկեղեցին համալիրի վաղագույն կառույցներից է: Հիմնադրել է Խոսրովանույշ թագուհու և նրա որդիների նախաձեռնությամբ 976թ. և ավարտին հասցվել 991թ., որի մասին արձանագրությունը գտնվում է եկեղեցու թմբուկին: Արտաքուստ ուղղանկյուն, ներքուստ խաչաձև հորինվածքով է, անկյուններում երկհարկ ավանդատներով: Դուռն արևմտյան կողմից է` քանդակազարդ շրջանակով:
Արևելյան ճակատի վերնամասում, ուղղանկյուն խորշի մեջ, տեղադրված է վանքի հիմնադիր Խոսրովանույշ թագուհու երկու որդիների` Կյուրիկեի և Սմբատի կտիտորական քանդակը` եկեղեցու մանրակերտը ձեռքներին:
Եկեղեցու պատերը ծածկված են եղել որմնանկարներով: Ավագ խորանի որմնանկարներից մեզ է հասել առաջին շերտը, ուր պատկերված է գահին նստած Քրիստոսը: Նրանից ներք և եղել են Ավետման, Ծննդոց և Մկրտության տեսարանները: Հարավային պատին ամբողջ հասակով պատկերված են Սադուն Արծրունին և նրա որդին՝ Խութլուբուղայն։ 19-րդ դարի մատենագիր, Սանահինի վանքի վանահայր Հովհան Ղրիմեցին, հենվելով մի հին ավանդության վրա, Ս. Նշան եկեղեցու կառուցումը վերագրել է Անիի նշանավոր ճարտարապետ Տրդատին, ինչը հավանական են համարում նաև որոշ հետազոտողներ (Կ. Ղաֆադարյան)։ Կառույցը մեզ է հասել առանց էական վերափոխումների: Ս. Նշան եկեղեցուն արևմտյան կողմից կից է գավիթը, որը հայ ճարտարապետության նշանավոր հուշարձաններից է: Այն 1185թ. կցվել է գլխավոր եկեղեցուն: 1209-1210թթ. ընդարձակվել է, իսկ ծածկը ենթարկվել հիմնական վերակառուցման:

Ս. Աստվածածին եկեղեցին գտնվում է գավիթի հյուսիսային կողմում: Այն արտաքուստ ուղղանկյուն, ներքուստ` խաչաձև հատակագծով և ուղղանկյուն խաչաթևերով կառույց է: Մուտքն արևմտյան կողմից է՝ քանդակազարդ շրջանակով:

Ս. Գրիգոր եկեղեցին գտնվում է գավիթի հարավային կողմում: Այն արտաքուստ ուղղանկյուն, ներքուստ` խաչաձև հատակագծով, ուղղանկյուն խաչաթևերով կառույց է, և կառուցվել է 1025թ.:

Վանքի կարևոր կառույցներից է Համազասպի ժամատունը կամ գավիթը` կառուցված 1257թ., վանքի առաջնորդ Համազասպ եպիսկոպոսի օրոք:
Չափերով այն ամենախոշորն է միջնադարյան Հայաստանի քառասյուն գավիթների մեջ:

Գրատուն-մատենադարանը գտնվում է Համազասպի գավիթի հարավային կողմում: XIդ.
Այստեղ եղել է գրատան հին շենքը, որը XIIIդ. Արմատապես վերակառուցվել է: Քառակուսի հատակագծով մի շինություն է, որի որմնասյուներից ձգվող կամարները խաչաձևերով կրում են ծածկը, կենտրոնում առաջացնելով գմբեթային մասը՝ փոքրիկ կլոր երդիկով:
Այն միջնադարյան Հայաստանի նշանավոր գրչության օջախներից մեկն է համարվ ում: Առավել նշանավոր է «Հաղպատի Ավետարանը», որը մանրանկարչական արվեստի լավագույն նմուշներից է։

Հուշարձանախմբի արևելյան մասում, բոլորովին առանձին, գտնվում է Հաղպատի վանքի նշանավոր կոթողը՝ աշտարականման, եռահարկ զանգակատունը: Զանգակատան կառուցումը վերագրվում է Համազասպ և Հովհաննես եպիսկոպոս եղբայրներին, 1245թ.: Զանգակատան հատակագիծը քառանկյանձև է, եռահարկ, երկրորդ և երրորդ հարկերը բարձրանում են պատերին կցված քարե սանդուղքներո վ:

Սեղանատունը գտվում է համալիրի հյուսիսային մասում: Երկարավուն դահլիճ է, ընդլայնական առանցքով տեղադրված երկու սյուների միջոցով բաժանված է 2 միանման,
երդիկավոր մասերի՝ յուրաքանչյուրը ծածկված փոխհատվող կամարների համակարգով: Կառուցման ժամանակը հայտնի չէ:

Կամարակապ սրահը հանդիսացել է Կյուրիկյան Բագրատունիների տոհմական տ ապանատունը, ուր թաղված են բարձրաստիճան հոգևորականներ: Սրահի ամբողջ հատակը ծածկված է տապանաքարերով:
Այստեղ է գտնվում Ամենափրկիչ խաչքարը:

Համալիրում իրենց ուրույն տեղն ունեն մեմորիալ հուշարձանները: Դրանցից են հյուսիսային մասում՝ պարսպի մոտ կողք- կողքի տեղադրված Ուքանանց տոհմի երեք դամբարանները, որոնք փոքր չափերի խորանարդաձև կառույցներ են՝ պսակված գեղաքանդակ խաչ քարերով:

Կայան բերդը գտնվում է Հաղպատի վանքից մոտ 2կմ արևմուտք` հրվանդանի վրա: Կառուցվել է 1233թ. որպես վանքի պատսպարան օտար հարձակումների ժամանակ: 1236թ. այն քանդել են մոնղոլները, սակայն, շարունակել է օգտագործվել նաև հետագադարերում: Ներկայումս կիսավեր է: Պահպանվել են բոլորաձև աշտարակներից մի քանիսի և պարսպապատերի հատվ ածները: Բերդի մեջ կա կիսավեր եկեղեցի, որը գրականության մեջ հայտնի է Դրսեվանք (Դսեվանք) անունով:

🔨 Գտածոներ

Հաղպատի վանական համալիրում վավերագրվել և վերծանվել է մոտ 260 վիմագիր արձանագրություն, որոնց ժամանակագրությունն ընդգրկում է X- XVIIIդդ.։

🌍 Նշանակությունը

Հաղպատի վանական համալիրը 1996թ. ընդգրկվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում:

📜 Ավանդազրույցներ

Մի իշխան Սանահնի վանքը կառուցելու համար վարպետ է կանչում: Գալիս են հայր և որդի և սկսում կառուցել, սակայն աշխատանքի ժամանակ հոր, որդու և մի օգնականի միջև վեճ է սկսվում: Արդյունքում որդին գժտվում է հոր հետ և թողնելով շինարարությունը, հեռանում է: Որդին գնում է մի ուրիշ իշխանի համար վանք կառուցելու: Երբ նոր վանքի պատերը բարձրանում են, Սանահինից նկատում են, որ դիմացը ինչ որ կառույց է բարձրանում: Բանվորներն այդ մասին հայտնում են իրենց վարպետին: Կիրակի օրը, երբ բոլորը հանգստանում էին, վարպետ հայրը գալիս է որդու մոտ, մոտենում կիսակառույց վանքի պատերին և երկար զննում: Բոլորն անհամբեր սպասում են վարպետի գնահատականին: Հայրը ոտքը դնելով վանքի պատերից մեկին, ասում է. «Հա՛խ պատ» (այսինքն՝ իսկական ամուր պատ է): Այս ասելով վարպետը փաթաթվում է որդուն և հաշտվում նրա հետ: Այդ օրվանից վանքի անունը մնում է ՀԱՂՊԱՏ:

📚 Սկզբնաղբյուրները

Գրականություն

1. Դիվան հայ վիմագրության 2012, Լոռու մարզ, պրակ IX, կազմեցին Ս. Բարխուդարյան, Կ. Ղաֆադարյան, Ս. Սաղումյան, Երևան, ‹‹Գիտություն››, 612 էջ:
2. Կ. Ղաֆադարյան 1963, Հաղբատ. Ճարտարապետական կառուցվածքները և վիմական արձանագրությունները, Երևան, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., 292 էջ:
3. Հաղբատի ավետարանը 2012, Անիի մանրանկարչության եզակի նմուշ, հեղինակ-կազմող Կ. Մաթևոսյան, մասնակից հեղինակ` Գ. Էլիազյան, Երևան, «Նաիրի», 61 էջ:
4. Գ. Շախկյան 1986, Լոռի. պատմության քարակերտ էջերը, Երևան,«Հայաստան», 184 էջ:
5. О. Халпахчьян 1973, Архитектурный ансамбль Армении X-XIII веков, Москва, ‹‹Искусство››, 89 с.

Հուշարձանների ցանկ
Լոռի 5.60.33

📷 Լուսանկարներ

1. Վանքի գլխավոր կառույցների հատակագիծը (Ղաֆադարյան 1963, 14):
2. Ս.Նշան եկեղեցու և գավիթի հատակագիծը (Ղաֆադարյան 1963, 22):
3. Համազասպի ժամատան հատակագիծը (Ղաֆադարյան 1963, 51):
4. Վանական համալիրը հյուսիսարևմուտքից (լուս. Տ. Ալեքսանյան):
5. Կյուրիկեի ևՍմբատի կտիտորական քանդակը (լուս. Տ. Ալեքսանյան):
6. Քրիստոսի որմնանկարը ավագ խորանում (լուս. Տ. Ալեքսանյան):
7. Եռահարկ զանգակատունը (լուս. Տ. Ալեքսանյան):
8. Գրատունը ներսից (լուս. Տ. Ալեքսանյան):
9. «Հաղպատի Ավետարանի» մանրանկարներից մեկը՝ Քրիստոսի մուտքը Երուսաղեմ (Հաղբատի ավետարանը, 2012):