Գնդեվանք

🔍 Ուսումնասիրության պատմությունը

Հուշարձանն առաջին անգամ նկարագրել են XIX-XX դդ. տեղագիրները (Ս. Ջալալյանց, Քաջբերունի, Ղ. Ալիշան, Եր. Լալայան, Հ. Եղիազարյան): Ճարտարապետությունն ուսումնասիրել են Ս. Մնացականյանը, Մ. Հասրաթյանը, որմնանկարները՝ Լ. Դուռնովոն, վիմագրերը՝ Ս. Բարխուդարյանը:

🧱 Հնագիտական նկարագրությունը

Տեղադրություն 
Տեղադրված է Արփա գետի ձախ կողմում խորը ձորի մեջ, ժայռերով շրջապատված թեքադիր հարթության վրա:

Շերտագրություն
Ըստ XIII դ. պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանի՝ վանքը կառուցել է 936 թ. Սյունյաց գահերեց իշխան Սմբատի կին Սոփիան՝ անվանելով Գնդեվանք. «Վայոց ձորն անակ մատանի էր, շինեցի սա և որպես ակ դրեցի վրան»: Նա հիմնադրում է Գնդեվազ գյուղն ու Ատչար գյուղի հետ նվիրում վանքին, ինչպես նաև պատվիրում ողջ ձորում այգիներ տնկել: Վանահայր է նշանակում ձորում ճգնող մենակյացներից Սուփան Գնդունուն: X դ. վերջում վանքի առաջնորդ Քրիստափորը կառուցում է գավիթը, որն այդ տիպի թվագրված վաղ կառույցն է: 1008 թ. վանահայր Սարգիսը մեծ ջանքերով ու ծախսով մերձակա այգիները ոռոգելու համար Ձկնարած գետից ջրանցք է բերում, որը գործում է առ այսօր: Ըստ պահպանված վիմագրերի՝ եկեղեցին ու գավիթը նորոգվել են 1309 թ. Գրիգորի և 1691 թ.՝ Պետրոս վարդապետի կողմից: Հավանաբար XIII-XIV դդ. վանքը շրջապատվում է պարսպով: XVII դ. միաբանությունն ընդարձակվում է, կառուցվում են բնակելի ու տնտեսական շենքերը: Վանքը լքվում և ամայանում է XVIII-XIX դդ. ընթացքում: 1875 թ. վանքի միակ բնակիչ Հովհաննես վարդապետ Տեր-Հարությունյանցը այգեգործական աշխատանքների ժամանակ տնտեսական հորից հայտնաբերում է 1691 թ. եկեղեցական սպասքի հավաքածու, որի ճակատագիրն անհայտ է և, բարեբախտաբար, մեզ է հասել Քաջբերունու նկարագրությունների շնորհիվ: 1968-1971 թթ. իրականացվել են վանական կառույցների նորոգման և տարածքի բարեկարգման աշխատանքներ: 1981 թ. տարածքի մաքրման ընթացքում թաքստոց-հորից հայտնաբերվել է Գնդեվանքի երկրորդ «գանձը»՝ բաղկացած եկեղեցական մետաղե սպասքից ու ճենապակե գավաթներից, որոնք այժմ պահվում են «Պատմամշակութային արգելոց-թանգարանների և պատ¬մական միջավայրի պահպանության ծառայություն» ՊՈԱԿ-ի պահոցում:

Ճարտարապետություն
Բաղկացած է պարսպափակ բակի կենտրոնում X դ. կառուցված Ստեփանոս Նախավկա եկեղեցուց և նրան արևմուտքից կից գավթից, ինչպես նաև պարսպին կից բնակելի և տնտեսական շենքերից, սեղանատնից: Բակում կան XIII-XVII դդ. խաչքարեր և քանդակազարդ տապանաքարեր:
Ստեփանոս Նախավկա եկեղեցին սրբատաշ բազալտով կառուցված քառաբսիդ, խաչաձև գմբեթավոր հատակագծով շենք է՝ արևելյան կողմում երկու ավանդատներով: Ունի երկու մուտք՝ հարավային և արևմտյան խաչաթևերում: Արտաքուստ բոլոր ճակատներն ունեն եռանկյունաձև զույգ խորշեր, որոնց գմբեթարդներում տեղավորված են մարդկու գլխաքանդակներ: Գմբեթատակ հիմքից անցումը դեպի 16-անիստ թմբուկն իրականացված է չորս առագաստների միջոցով, որոնց վրա քանդակված են չորս ավետարանիչների խորհրդանշանները: Ներքուստ Ավագ խորանն ու որմնամույթերը ծածկված են եղել Եղիշա երեցի ձեռքով նկարված որմնապատկերներով, որոնցից պատառիկներ են պահպանվել:
Գավիթը կառուցվել է 999 թ. Քրիստափոր վանահոր կողմից: Այն արևմուտք-արևելք առանցքով ուղղանկյուն թաղակապ կառույց է՝ ծածկված երկթեք տանիքով: Հյուսիսային պատի երկայնքով մեկ T-աձև մույթով առանձին նավ է ստեղծվել, ուր հաջորդաբար տեղավորված են երկու ավանդատները: Մուտքն արևմտյան կողմից է:
Շրջապարիսպը հավանաբար կառուցվել է XIII-XIV դդ. և վերանորոգվել XVII դ.: Այն անկանոն քառանկյուն հատակագծով, հարավային կողմում կիսակլոր աշտարակներով կառույց է: Գլխավոր մուտքը հյուսիսարևմտյան կողմում է: Այն ներքուստ սրահաձև է, որի երկրորդ հարկում կառուցվել է պահակատուն: Վանական միաբանության բնակելի ու տնտեսական շենքերը կցակառուցված են պարսպի հարավային և արևմտյան կողմերում: Դրանք միահարկ, երբեմն երկհարկ թաղակապ շենքեր են:

🔨 Գտածոներ

Եկեղեցական սպասք (քշոց, ծնծղա, մոմակալ, աշտանակ, զանգ ևն), չինական ճենապակե գավաթներ:

🌍 Նշանակությունը

Գնդեվանքը Վայոց ձորում պահպանված հնագույն վանքերից մեկն է, որը տեղադրված է գեղատեսիլ խորը ձորում՝ ներդաշնակելով բնության հետ:

📜 Ավանդազրույցներ

«Մի երիտասարդ իշխանազն խնդրում է Սյունյաց Սմբատ իշխանի դուստր՝ գեղեցկուհի Սոֆիայի ձեռքը: Սա ասում է, որ ինքը համաձայն կլինի միայն այն դեպքում, եթե իշխանազնը մասնակցի իր առաջարկած մրցությանը և կարողանա հաղթել իրեն: Պայմանը հետևյալն էր: Իշխանը պետք է 40 օրում ջրանցք անցկացներ Որոտան գետից մինչև Վայոց ձոր, իսկ Սոֆիան էլ նույն ժամկետում կառուցեր մի վանք: 39-րդ օրը լուր է հասնում իշխանազնին, թե Սոֆիան ավարտելու վրա է վանքի կառուցումը: Հոր խորհրդով իշխանը սպիտակ կտավ է կախում զառիթափից, որպեսզի քամին ծածանի կտավը, թվա, թե ջրանցքն արդեն պատրաստ է և ջուրը տեղ է հասել: Ճիշտ է, Սոֆիան ավարտելու վրա էր վանքի կառուցումը, բայց նրա կարողությունն արդեն սպառված էր և վանքի գմբեթի քարերը դնելու համար նա վաճառում է իր ականջի գինդերը: Այդ պահին լուր է հասնում Սոֆիային, որ ջրանցքն արդեն պատրաստ է: Սոֆիան նայում է դիմացի քարափից կախված կտավին, որը հեռվից ջրվեժի տպավորություն էր թողնում: Հուսահատությունից նա ցած է նետվում անդունդը: Եւ վանքն այդ օրվանից կոչվում է Գնդեվանք»:
«Սմբատ թագավորի կին Սոփիան կամեցել է այստեղ մի վանք շինել: Երբ վանքն ավարտել է, մոտակա ձորերի այրերում ճգնող վանականներին հրավիրել է նոր վանքը: Օվանես անունով վանականը ծերության պատճառով չէր կարողանում կանգնել և նստած էր աղոթում, որի համար նրան Գունտ Օվանես էին ասում: Օվանեսը դառնում է վանքի առաջին վանահայրը, և վանքը նրա անունով կոչվում է Գունտ Օվանեսի վանք, Գնտավազ, հետո էլ՝ Գնդեվանք»:

📚 Սկզբնաղբյուրները

Գրականություն

1. Ստեփանոս Օրբելյան 1986, Սյունիքի պատմություն (թարգմ. Ա. Աբրահամյանի), Երևան, ‹‹Սովետական գրող››, 615 էջ:
2. Ժամկոչյան Ա., Մեշինյան Ա. 1996, Չինական ճենապակու նմուշներ Գնդեվանքից, Պատմաբանասիրական հանդես, N 1-2, էջ 382-385:
3. Ղանալանյան Ա. 1969, Ավանդապատում, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 530 էջ:
4. Մեշինյան Ա. 2009, Գնդեվանքի եկեղեցական հավաքածուն, ‹‹Թանգարան›› գիտա¬տեսական և մեթոդական հանդես, N 1, էջ 105-112:
5. Մնացականյան Ս. 1960, Հայկական ճարտարապետության Սյունիքի դպրոցը, Երևան, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., 267 էջ:
6. Քաջբերունի 2003, Ճանապարհորդական նկատողություններ, Երևան, ‹‹Մուղնի››, 498 էջ:

Հուշարձանների ցանկ
Վայոց ձոր 11.16/15