Գեղարդի վանք

🔍Ուսումնասիրության պատմությունը

Հայկական ճարտարապետության պատմությամբ զբաղվող գրեթե բոլոր ուսումնասիրողներն անդրադարձել են վանական համալիրին: 1932թ. ճարտարապետ Թ. Թորամանյանի ղեկավարած արշավախումբը, որին մասնակցում էին նաև Ս. Բարխուդարյանը, Տարագրոսը, Գեղարդի արևմտյան կողմում` ժայռի թեք լանջին պեղումներով բացել է ուղղանկյուն հատակագծով և քանդակազարդ որմնասյուներով վիմափոր խոշոր դահլիճ (մոտ 140 մ2 մակերեսով)` կառուցված ոմն Մկրտչի կողմից 1250-1290-ական թթ.: 1967 թ. կառույցն ամբողջությամբ փլվել է:
Հիմնական վերանորոգման աշխատանքներն իրականացվել են 1969-1972 թթ.:

🧱Հնագիտական նկարագրությունը

Տեղադրություն
Իր վիմափոր և վերգետնյա եկեղեցիներով, դամբարանով, մատուռով, հարյուրից ավելի խցերով, տնտեսական բազմաբնույթ սենյակներով, ժայռերին փորագրված ու առանձին կանգնեցված տասնյակ խաչքարերով, վանքը հիրավի ճարտարապետական կառուցվածքների ու բնության դաշնության անկրկնելի օրինակ է:

Ճարտարապետություն
Կաթողիկեն (1215 թ.) կառուցվել է Իվանե և Զաքարե Զաքարյանների օրոք, կենտրոնաձիգ խաչագմբեթ եկեղեցի է` շեշտված դեկորատիվությամբ: Հատակագծում ուղղանկյուն է, չորս անկյուններում երկհարկ ավանդատներով:
Արևմտյան կողմից կցված է ընդարձակ գավիթը (1215-1225 թթ., ներքին չափերը` 15,0 x 16,6 մ): Պատկանում է քառասյուն գավիթների տիպին` արևելյան անկյուններում երկհարկ ավանդատներով: Ուշագրավ է 4 հզոր սյուների վրա հենվող կենտրոնական ծածկը` քարաքերտ շթաքարերից կազմված բարդ հորինվածքով: Հյուսիսային պատին փոխարինում է բնական ժայռապատը, որում բացված երկու մուտքերը տանում են դեպի ժայռափոր եկեղեցիները: Վիմափոր առաջին կամ Ավազան եկեղեցին (13-րդ դ. 40-ական թթ.) Խաղբակյան Պռոշ իշխանի հրամանով է կառուցվել: Քառակուսի հատակագծով, արևելք-արևմուտք առանցքով դեպի հյուսիս փոքր-ինչ շեղված եկեղեցու արևելյան կողմում կիսաշրջան խորան է, իսկ հարավայինում` քանդակազարդ խորշ` Խաղբակյանների շինարարական արձանագրությամբ: Շինության ներսում վերարտադրվել են խաչվող կամարներով ծածկի համակարգի ձևերը: Կամարներից մեկի վրա էլ նշմարվում է ճարտարապետ Գալձակի անունը: Հյուսիսային պատի մոտ փորված ջրավազանից հոսող ստորգետնյա ջրերը համարվում են բուժիչ:
Վիմափոր 2-րդ` Սբ. Աստվածածին եկեղեցի (1283 թ., հորինվածքով նման է կաթողիկեին) մտնում են ոչ մեծ չափերի քառանկյունի հատակագծով նախասրահով: Նրա հյուսիսային կողմի խորշը ժայրակերտ սյունով բաժանվում է կամարաձև երկու բացվածքների: Սյան վերևում բարձրաքանդակների հորինվածք է` ցլի գլուխ, որի բերանից կախված օղակից աջ ու ձախ դուրս եկող պարաններից կապված են առյուծներ, նրանցից ներքև մագիլներում գառ բռնած թևատարած արծիվ է: Ընդունված է համարել, որ այս հորինվածքը Խաղբակյան իշխանների տոհմական զինանշանն է: Եկեղեցու մուտքի աջակողմյան պատին ոսկերչական նրբությամբ փորագրված է գեղաքանդակ մի խաչ, շուրջը վարդյակներ, հասակով մեկ կանգնած մարդիկ:
Ընդարձակ ժամատուն-հանգստարանը կառուցված է 1288 թ., Պռոշի որդի Պապաքի պատվերով: Այն պատկանում է քառասյուն ժամատների տիպին:
Համալիրը շրջափակված է բուրգավոր պարիսպներով: Հյուսիսային կողմից դրանց փոխարինում են ուղղաձիգ ժայռերը: Գլխավոր մուտքը հարավ-արևմտյան անկյունից է, երկրորդականը, որը տանում է դեպի Ազատ գետակը, հարավ-արևելյան անկյունից:

🌍 Նշանակությունը

Վանական համալիրը հանդիսանում է ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության մաս:

📜 Ավանդազրույցներ

Գեղարդավանքն անունը ստացել է տեղում պահվող նիզակի անունից, որով, ըստ ժողովրդական ավանդության վիրավորվել է Քրիստոսի կողը: Այստեղ պահվել են նաև Սբ. Անդրեասի և Սբ. Հովհաննեսի նշխարները:
1. Համաձայն ժողովրդական ավանդության` վանքը կառուցել են ազնվական ծագում ունեցող քույր ու եղբայր` ցանկանալով անմահացնել իրենց հիշատակը: Նրանք առանձնանում են ձորում, և երկար ժամանակ եղբայրը, չիմանալով, թե որտեղից սկսի գործը, դիմում է Աստծու օգնությանը: Լուսաբացին քնից արթնանալով` նա իր կռանը գտնում է դրված ապառաժի ծայրին, այնտեղ, որտել պետք է կառուցվեր տաճարը: Երկուսով անմիջապես անցնում են գործի: Եղբայրը ջարդում է ապառաժը, իսկ քույրը կոտրված քարերը մազերի մեջ դնելով` բարձրացնում է ձորից վեր: Երկար տարիների տքնաջան աշխատանքից հետո նրանք ժայռի մեջ փորում, ավարտում են հրաշակառույց տաճարը, բնակություն հաստատում այնտեղ և մահանում:
2. Աշխարհակալ Լենկթեմուրը, երբ լուր է առնում սուրբ վանքի հրաշագործությունների մասին, կամենում է անձամբ տեսնել դրանք, անթիվ զորքով հարձակվում է ամայի ձորի վրա, ծաղրելով ու հոխորտալով պահանջում է իր մոտ բերել Գեղարդի Սբ. Նշանը: Բայց երբ նիզակով կամենում են հարվածել Սբ. Նշանին, ամեն կողմից անմիջապես հայտնվում է անմարմին բյուրավոր զորքի գունդ` զրահապատ ու երփներանգ զգեստով և հարձակվում թշնամու վրա: Զորքի մեջ իրարանցում է սկսվում. մի մասը փախուստի է դիմում, ուրիշների ձեռքերն են գոսանում, շատերը կուրանում են: Տեսնելով այս ամենը` Լենկթեմուրը մեղքերի թողություն է խնդրում, մեծամեծ ընծաներ է նվիրաբերում և լքում է վանքը:

📚Սկզբնաղբյուրները

Գրականություն

1. Ի. Ղարիբյան 2003, Հրաշագործ Սուրբ Գեղարդ, Երևան, 64 էջ:
2. Ա. Ղանալանյան 1969, Ավանդապատում, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 530 էջ:
3. О. Х. Халпахчьян 1980, Архитектурные ансамбли Армении (8 в. до н. э. – 19 в. н. э.), Москва, «Искусство», 480 с.
4. Sahinian A., Manoukian A., Aslanian T. A. 1978, G(h)eghard, Documenti di Architettura Armena 6, Milano, Edizioni Ares, 73 p.

Հուշարձանների ցանկ
Կոտայք 6.24/29

📷 Լուսանկարներ

Հատակագիծ՝ Cuneo P. 1988, Architettura armena dal quarto al diciannovesimo secolo, T. 1, De Luca Editore, p. 136, p. 137.