Էրեբունի

🔍 Ուսումնասիրության պատմությունը

1879 թ. Նորք գյուղի բնակիչ Պապաք Տեր-Ավետիսովը Արին-բերդ բլրի ստորոտին գտնում էբազալտե  սեպագիր արձանագրություն, որն էլ 1894 թ. վաճառում է հայտնի ռուս հայտնի հնագետ Ա. Իվանովսկուն: Արձանագրությունը վերծանվում և հրատարակվում է ռուս նշանավոր հետազոտող Մ. Նիկոլսկու կողմից: Իվանովսկու կողմից իրականացվել է Արին-բերդ բլրի առաջին տեղադրական հանույթը: 1947-48 թվականներին Արին-բերդ բլրի տարածքում հնագիտական հետախոզական ուսումնասիրություններ է իրականացրել Կարմիր բլրի հնագիտական արշավախմբի ջոկատը: 1950 թվականից սկսվել են հուշարձանի պարբերական պեղումները՝ հայտնի ճարտարապետ Կոնստանտին Հովհաննիսյանի գլխավորությամբ:Խորհրդային տարիների Էրեբունու պեղումները շարաունակվեցին մինչև 1975 թվականը: 1952 թվականից պեղումներին է միացել նաև Պուշկինի անվան Գեղեցիկ արվեստների պետական թանգարանի հնագիտական ջոկատը: Անկախ Հյաստանի պատմության ընթացքում Էրեբունու հետազոտություն նոր փուլը սկսվում է 1998 թվականին՝ Ֆելիքս Տեր-Մարտիրոսովի կողմիս սկսված պեղումներով:

2007-2010 թթ. Այստեղ պեղումներ է իրականացրել հայճամերիկյան հնագիտական արշավախումբը՝ Ֆ. Տեր-Մարտիրոսովի, 01Ա. Փիլիպոսյանի և Դ. Ստրոնախի գլխավորությամբ:

2010 թ. Արին-բերդ բլրից հարավ-արևելք ընկած բլրաշարին պեղումներ է իրականացրել Ա. Փիլիպոսյանի ղեկավարած հայկական արշավախումբը: 2011 թվականին նույն արշավախումբը պեղումներ էր նախաձեռնել  Արին-բերդ բլրի հյուսիս-արևմտյան լանջին:

2016-2018 թվականներին՝ Էրեբունի ամրոցի N 15 կարասային սրահում կրկին պեղումներ է իրականացրել «Էրեբունի»  ՊՀԱԹ-ի հայկական արշավախումբը՝ Մ. Բադալյանի ղեկավարությամբ:

2008 թվականից մինչ այսօր Էրեբունի հնավայրում պեղումներ է իրականացնում հայ-ֆրանսիական հնագիատական միացյալ արշավախումբը՝ համաղեկավարներ՝ Մ. Բադալյան և Ս. Դեշամպ:

Խորհրդային ժամանակաշրջանի պեղումների հենց առաջին տարում հայտնաբերվեց մի ուրարտական սեպագիր արձանագրություն (հետագայում գտնվեցին նման բովանդակությամբ ևս երեք արձանագրություններ), որտեղ Արգիշթի արքան տեղեկացնում է քաղաք հիմնադրելու և այն Էր(ե)բունի անվանելու մասին: Այդ արձանագրությունը համարվում է Հայաստանի Հանրապետության մայրաքաղաք Երևանի ծննդյան վկայականը: Դժվար է չհամաձայնվել, որ Երևան անունը ծագում է հենց Էրեբունուց:

Էրեբունի հուշարձանի հետազոտության գործում մեծ ներդրում ունի հայտնի սեպագրագետ Մ. Իսրայելյանը:

🧱 Հնագիտական նկարագրությունը

Տեղադրություն.

Էրեբունին գտնվում է Երևանի հարավ-արևելյան ծայրամասում՝ Նոր Արեշ և Վարդաշեն թաղամասերի միջև: Ամրոցն ուներ բավական հարամար ռազմավարակն դիրք և կարևոր դեր էր կատարում Արարատյան դաշտի և այստեղից դեպի Սևանի ավազան տանող ուրարտական ամրոցների համակարգում:

Ըստ ընդունված կարծիքների՝ ամրոցի տարածքը, որը համապատասխանում է Արին-բերդ բլրին,  պայմանականորեն կարելի է բաժանել երեք մասի` կրոնական, վարչական կամ պալատական և տնտեսական: Կրոնական գլխավոր կառույցը Խալդի աստծուն ձոնված համալիրն է, վարչական հատվածինը` Իուբշա (հնարավոր է Իուարշա ընթերցման ձևը) աստծուն ձոնված սուսի տաճարը, իսկ տնտեսական հատվածում հատուկ տեղ է զբաղեցնում կարասային սրահը:

Հին Հայաստանի և ընդհանրապես տարածաշրջանի գանձերից և արծաթագործության փայլուն նմուշներից են Էրեբունու մոտակայքից գտնված արծաթե երեք շքեղ եղջերագավաթները  և գավաթը (Ք. ա. V-IV դդ. ): 

Վերջին 20 տարիների ընթացքում Էրեբունու հետազոտությունները թևակոխել են նոր փուլ: Հնավայրում պեղումներ են իրականացրել հայկական, հայ-ամերիկյան և հայ-ֆրանսիական արշավախմբերը: Բացահայտվել են նոր կառույցներ, հայտնաբերվել են հնագիտական նոր շերտեր, վերանայվել են նախկին դրույթները և թվագրումները, առաջ են քաշվել նորերը: Ընդ որում, պեղումները իրականացվել են ինչպես ամրոցում, այնպես էլ ամրոցից դուրս՝ Արին-բերդի բլրի հյուսիս-արևմտյան և հարավ-արևելք տեղակայված բլրաշարի տարբեր հատվածներում: Վերջին տարիների բացահայտումներից հիշարժան է Խալդի աստծո համալիրի ուրարտական շքեղ փողոցի հայտնաբերումը: Այս հատվածում նկատելի են հուժկու երկրաշարժի հետքերը, ինչը, ըստ շերտագրական դիտարկումների, կարելի է վերագրել Ք. ա. VII դարի առաջին կեսին: 

2010 թվականին Արին-բերդից հարավ-արևմուտք գտնվող բլրաշարին երկրամագնիսական հետազոտություններ է իրականացրել գերմանացի հայտնի մասնագետ Յ. Ֆասսբինդերը: Պարզվել է, որ հողի ընդերքում գոյություն ունի մոտ 120 մ երկարությամբ և 60 մ լայնությամբ խոշոր սենյակներով մի կառույց: 

2019 թվականին ՀՀ-ում Ֆրանսիայի դեսպանատան ֆինանսկաան օժանադակության շնորհիվ իրականացվել է հուշարձանի ուսումնասիրությունը՝ լիդար-սքաների միջոցով:

Շերտագրություն.

Էրեբունու շերտագրությունը կարելի է բաժանել մի քանի փուլի :

Դեռևս մեզ հայտնի վաղագույն փուլը պետք է վերագրել մոտ Ք՚ ա. 782 թվականին՝ Արգիշթի արքայի կողմից ամրոցի հիմնադրմանը : Հուշարձանի տարածքում վերակառուցումներ են տեղի ունեցել Արգիշթիի որդու Սարդուրիի օրոք : 

Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ Էրեբունիում կյանքը շարունակվել է նաև հետուրարտական-երվանդյան ժամանակաշրջանում (Ք. ա. VII դարի վերջ – VI դարի առաջին կես): Օրինակ, հենց այդ ժամանակահատվածին պետք է վերագրել Էրեբունու սյունազարդ դահլիճի կառուցումը: Կարծիք կա, որ Էրեբունին հանդիսացել է Աքեմենյան կայսրության XVIII սատրապության կենտրոններից մեկը: Էրեբունիում կյանքը շարունակվել է առնվազն մինչև Ք. ա. I դարը: Այդ մասին են վկայում միլեթյան դրամները (Ք. ա. V-IV դարեր) և Հռոմի Օգոստոս-Օկտավիանոս կայսեր արծաթե դրամը (Ք. ա. I դար): 

Էրեբունիում հայտնաբերվել են նաև միջնադարյան ժամանակաշրջանի գտածոներ՝ խեցեղեն, տուֆից պատրաստված խողովակներ:

Ճարտարապետություն.

Էրեբունի հնավայրը կառուցվել է դասական ուրարտական բնակավայրերի ոճով : Ամրոցի հիմնաժայռի վրա դրվել են հիմնաքարերը, այնուհետև պատի վերմամասում՝ տափակ քարեր, որոնք հիմք են ծառայել վեր բարձրացող աղյուսի պատերի համար : Պարսպաշարերը ամրացված են եղել որմնահեցերով, որոնք բացի էսթետիկ նշանակությունից ունեցել են նաև պաշտպանական և սեյսմիկ նշանակություն : Ամրոցի մի շարք կառույցների պատեր զարդարված են եղել որմնանակարներով : 

Իր ուրույն տեղն ունի այսպես կոչված Խալդի աստծո տաճարը՝ իր հզոր հիմնապատերով և անկյունային որմնահեցերով : Տաճարի արևմտյան պատին՝ մուտքից ձախ, բացվել է կարմիր կավածեփ երանգով խորշ : Սա ՈՒրարտուի ճարտարապետության մեջ դեռևս բացառիկ երևույթ է : Հվանաբար այս խորշն ունեցել է ծիսապաշտամունքային նշանակություն :

Կարևոր կառույցներից է Խալդի աստծո տաճարին կից ուրարտական փողոցը, որն ունի խճաքարերով զարդարված հատակ՝ իր ջրահեռացման երկարավուն ակոսով :

Էրեբունիում՝ սյունազարդ դահլիճի տարածքում և Խակդի աստծո տաչարից հարավ և հարավ-արևմուտք բացվել են ջրատար կամ ջրահեռացման համակարգեր՝ բաղկացած հորիզոնական, ապա այն երկու կողմից օրթոստատ կերպով եզերվող բազալտե սալաքարերով : Այնուհետև այս համակարգերը ծածկվել են սալաքարերով :

Էրեբունու Իուբշա աստծո տաճարի դիմաց ընկած հատվածում, սյունազարդ դահլիճիի, ուրարտական փողոցի, ամրոցի մուտքից սկսվող բակի  տարածքում բացվել են խճապատ հատակներ : 

Ամրոցի կարևոր կառույցները պատերին եղել են սեպագիր արձանագրություններ :

Էրեբուոնու տարածքի կազմակերպումը փոփոխվում է հետուրրատական ժամանակաշրջանում : Ստեղծվում է 30 սյուներից բաղկացած ներկայուցուցչական դահլիճ, փակվում է սուսի տաճարը : Զրամացնում են սյունազարդ դահլիճը եզերող պատերի սրբատաշ քարերը : Սկզբնական փուլում դրանք եղել են ուրարտական կարևոր կառույցի մաս, իսկ այնուհետև ենթարկվել երկրորդական օգտագործման՝ սյունազարդ դահլիճի կառուցման ժամանակ :

Հետաքրքիր երևույթ կարելի է համարել այսպես կոչված Խալդի աստծո տաճարի միջնամասում և պալատական հատվածի մուտքից ձախ տեղակայված կառույցի միջնամասում քառակուսի հատակագիծ ունեցող կառույցները, որոնք հավանաբար պետք է լինեն ուշ փուլերի երևույթ :

Արտաքին բնակավայրում հիմնականում դիքսվել են կիսակիկլոպյան շարվածքով, ինչպես նաև միջին և փոքր մեծության բազալտե, տուֆե և գետաքարերով երկշար, միաշար պատերով կառույցներ : Դրաց զգալի մասն ունեցել են կավածեփ հատակներ :

🔨 Գտածոներ

Էրեբունին ուրարտական այն եզակի հուշարձաններից է, որտեղ գտնվել են բազմաթիվ (թվով 23) կոթողային սեպագիր արձանագրություններ, որոնք վկայում են ամրոցի, տաճարի, պալատի, հացահատիկի շտեմարանների և այլ կառույցների շինարարության մասին: Դրանք պատկանել են Արգիշթի I-ին, նրա որդի Սարդուրի II-ին և Ռուսա Էրիմենայորդուն: Էրեբունիում հայտնաբերվել են նաև կարասներ, զենքեր, կնիքներ և այլ արժեքավոր գտածոներ: Ուրարտուի հնագիտության և արվեստի համար բացառիկ են պահպանված որմնանկարների այն հատվածները, որոնք ներկայացնում են կրոնական և աշխարհիկ թեմաներով տեսարաններ: Էրեբունի ամրոցի մոտակայքից են գտնված արծաթե շքեղ եղջերագավաթները զարմացնում են իրենց կատարողական վարպետությամբ: Կարևոր գտածոների թվին կարելի է դասել երկսեռ աստխո արձանիկը, երկկանթ գունազարդ սափորը, Բես աստծո հմայիլը, թռչնի քանդակով մետաղե արձանիկը, բազմաթիվ դրոշմազարդ խեցանաթներ, արձանագիր կարասներ և այլն:

🌍 Նշանակությունը

Էրեբունին այն հուշարձանն է, որտեղից սկսվում է ՀՀ մայրաքաղաք Երևանի գրավոր պատմությունը: Այստեղ են հայտնաբերվել մայրաքաղաք Երևանի քարե անձնագրերը համարվող սեպագիր արձանագրությունները: Էրեբունի շատ կարևոր է նաև, քանի որ այստեղ փաստվել են հետուրարտական ժամանակաշրջանի կառույցներ և շերտեր: Այն Մերձավոր Արևելքի հուշարջանների քարտեզում ունի իր ուրույն տեղն ու նշանակությունը:

📜 Ավանդազրույցները

Ամրոցի սյունասարդ դահլիճի հարավ-արևմտյան ակնյունի վերին հատվածում հորդառատ անձրևից հետո պատի վրա առաջացել են հետքեր: Շատ մարդիկ, և մասնավորապես, տեղացիներ հավատում են, որ դա Աստվածամոր պատկերն է և ժամանակ առ ժամանակ այցելում են այստեղ և մոմ վառում:

📚 Սկզբնաղբյուրները.

Գրականություն

1. Բադալյան Մ. 2013, Էրեբունու Susi տաճարի որոշ խնդիրների շուրջ, «Պատմամշակութային ժառանգության պահպանման հիմնախնդիրները»,  Միջազգային գիտաժողովի նյութեր, Սեպտեմբեր 25-սեպտեմբեր 27,  Երևան, էջ, 8-9 :
2. Բադալյան Մ. 2020, Էրեբունիից դեպի Կարմիր բլուր: Որոշ դիտարկումներ Թեյշեբաինի քաղաքի կառուցման պատճառների շուրջ, Մերձավոր և Միջին Արևելքի երկրներ և ժողովուրդներ, XXXIII (I), Երևան, էջ, 131-140 :
3. Փիլիպոսյան Ա, Բադալյան Մ., Զաքյան Ա., Զաքյան Տ., Թումանյան Գ. 2013,  «Էրեբունի բերդաքաղաքի 2007-2011 թթ. պեղումների նախնական արդյունքները: «Պատմամշակութային ժառանգության պահպանման հիմնախնդիրները» միջազգային գիտաժողովի նյութեր, Երևան, էջ, 26-27:
4. Իսրայելյան Մ: 1971 Էրեբունի բերդ-քաղաքի պատմություն (ըստ արձանագրական և հնագիտական տվյալների), Երևան, «Հայաստան» հրատարակչություն, 200 էջ:
5. Հովհաննիսյան Կ. 1973: Էրեբունիի որմնանկարները, Երևան, Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչություն, 83 էջ+58 աղյուսակ :
6. Badalyan M. 2021, Erebuni. Alle origini dell’ Armenia, Archaeologia Viva, N 207, Maggio/Giugno, Roma, pp. 52-65.
7. Badalyan M. 2021, 2014-2019 Archaeological Excavations at Erebuni fortress, 12th ICANE International Congress on the Archaeology of the Ancient Near East, Bologna, 6-9, Abstract book. Papers and Posters, pp. 28.
8. Dan, R. 2017. A New Interpretation of the ‘External Portico’ of Arin-berd/Erebuni, Armenia. Ash-sharq 1/2: 211–223.
9. Dan R., la Farina R. 2011: Arin-Berd: Una fortezza dell’eta dell ferro nella valle dell’Arase, Bolletino della Unione Storia ed Arte, 227-239.
10. Deschamps S., Fichet de Clairfontaine F., Stronach D. 2011: Erebuni. The Environs of the Temple of Haldi during the 7th and 6th Centuries B. C. , Aramazd: Armenian Journal of Near Eastern Studies. V/2, 121-140.
11. Deschamps, S. 2016. Erebuni in the context of Urartean fortresses in the Ararat plain: sources and problems, Actes du colloque international LIA de Lyon (28 et 29 novembre 2013). Quaternary International 395: 208–215.
12. Deschamps S., Fichet de Clairfontaine F.,Helly B., Rideaud R., Badalyan M., Avagyan A. 2022, Identification et caractérisation des phénomenes sismiques: la forteresse ourartéenne d’Erebuni au cours du premier quart du VIIe siècle av. J.-C. Armenié, Living with Seismic Phenomena in the Mediterranean Beyond Antiquity and the Middle Ages (edited by Rita Compatangelo-Soussignan, Francesca Diosono, Frédéric le Blay), Archaeopress Archaeology, ISBN 978-1-80327-235-1, pp. , 301-316.
13. Fichet de Clairfontaine, F. et S. Deschamps 2012. La céramique ourartéenne et post-ourartéenne du secteur du temple de Haldi de la forteresse d’Erebuni (milieu VIIe – début VIe siècle avant J.-C.). Aramazd: Armenian Journal of Near Eastern Studies 7/1: 105–143.
14. Stronach, D., Thrane, H., Goff, C., Farahani, A. With a contribution by Grekyan Y.  2010: Erebuni 2008-2010, in Kosyan, A, Petrosyan, A., Grekyan, Y (eds.), Urartu and Its Neighbors. Festschrift in Honor of Nicolay Harutyunyan in Occasion of His 90th Birthday (Yerevan),  Aramazd: Armenian Journal of Near Eastern Studies. V/1,  99-133.
15.  Оганесян К. 1961: Арин-Берд I. Архитектура Эребуни, Ереван, Издательство Академии Наук Армянской ССР, 116 с.
16. Оганесян К. 1980: Крепость Эребуни, Ереван, Издательство “Айастан”, 144с.
17. Тер-Мартиросов Ф. 2005, Раскопки на северном склоне крепости Эребуни, §ÐÇÝ Ð³Û³ëï³ÝÇ Ùß³ÏáõÛÃÁ¦, XIII, ºñ¨³Ý, 2005, ¿ç 148-149:
18. Ходжаш С., Трухтанова Н., Оганесян К. 1979:  Эребуни, Москва, “Искусство”, 167с.

🕰️ Արխիվ

ՀՀ ԿԳՄՍ նախարարության ՊՄՊՄ ՀՈԱԿԻ արխիվ, Հայաստանի պատմության թանգարանի արխիվ, «Էրեբունի» ՊՀԱԹ-ի արխիվ, Սանկտ Պետերբուրգի պետական Էրմիտաժի արխիվ, Պուշկինի անվան Գեղեցիկ արվեստների պետական թանգարանի արխիվ:

🏛️ Հուշարձանների ցանկ

Երևան 1.5/19

📷 Լուսանկարները

1. Էրեբունի ամրոցը արևմուտքից: Օդալուսանկարը՝ Հ. Հարությունյանի
2. Էրեբունի ամրոցի հատակագիծը՝ վերամաշակված Ռ. Սարգսյանի կողմից:
3. Էրեբունի ամրոցի առաջին պարսպաշարերը: Լուսանկարը՝ Արտաշես Վրույրի: «Էրեբունի» ՊՀԱԹ-ի արխիվ
4. Երևանի քարե անձնագիրը համարվող բազակտե սեպագիր արձանագրությունը: Գտնվում է ամրոցի մուտքի մոտ:  «Էրեբունի» ՊՀԱԹ-ի արխիվ:
5. Պալատական հատվածի մուտքը: Լուսանակարը՝ Արտաշես Վրույրի: «Էրեբունի» ՊՀԱԹ-ի արխիվ
6. Էրեբունի ամրոցում բացված ջրատար համակարգի հատվածներ: Հայ-ֆրանսիական հնագիտական արշավախմբի արխիվ:
7. Էրեբունի ամրոցում 2017 թվականին վերապեղված N 15 կարասային սրահի հատված: Լուսանկարը՝ Մ. Բադալյանի
8. 2019 թվականին արված Էրեբունի հուշարձանի լիդար-սքանավորման պատկերը: Հայ-ֆրանսիական հնագիտական արշավախմբի արխիվ:
9. Սուսի տաճարի դիմաց բացված խճապատ հատակը:  Հայ-ֆրանսիական հնագիտական արշավախմբի արխիվ:
10. Խալդի աստծո տաճարին կից բացված խճապատ ուրրատական փողոցը: Հայ-ֆրանսիական հնագիտական արշավախմբի արխիվ:
11. Էրեբունի ամրոցից հայտնաբերված ձիու պատկերով որմնանակարի հատվածը: Էրեբունի» ՊՀԱԹ-ի արխիվ:
12. Հեծյալի առաջնամասով արծաթե եղջերագավաթը: Լուսանկարը՝ Կարեն Դավթյանի:
13. Ձիու առաջնամասով արծաթե եղջերագավաթտ: Լուսանկարը՝ Կարեն Դավթյանի: