Դաշտադեմի ամրոց

🔍 Ուսումնասիրության պատմությունը

Հ. Շահխաթունյանց (տեղագիր, XIX դ. կես), Ղ. Ալիշան (պատմաբան-աշխարհագիր, XIX դ. վ.), Թ. Թորամանյան (ճարտարապետ, XX դ. սկ.), Հ. Եղիազարյան (պատմաբան-հնագետ, XX դ. կես), Ե. Ասատրյան (հնագետ, 1989-1990 թթ.), հայ-իտալական արշավախումբ, (2005-2006 թթ.), հայ-ֆրանսիական արշավախումբ (2008, 2011-2012 թթ.), Ա. Բաբաջանյան (հնագետ, 2015-ից մինչ այժմ):

🧱 Հնագիտական նկարագրությունը

Դաշտադեմի ամրոցը Հայաստանի ամրաշինական համակարգի եզակի համալիրներից մեկն է: Բաղկացած է միջնադարյան դղյակից, որն, իր հերթին, պարփակված է XIX դ. սկզբին կառուցված արտաքին մեծ պարսպով: Ամրոցից դուրս՝ հարավային կողմում, տարածվում է գյուղատեղին:
Ամրոցի հիմնադրման և պատմության վերաբերյալ գրավոր սկզբնաղբյուրները սակավաթիվ են: Առաջին թվակիր աղբյուրը միջնաբերդի հարավարևմտյան աշտարակի վրա պահպանված արաբատառ արձանագրությունն է, որի համաձայն՝ Սուլթան իբն Մահմուդ իբն Շավուր Շադդադյանը 1174 թ. սեպտեմբերին հիմնում է այս շինությունը: Երկրորդ առանցքային սկզբնաղբյուրը 1307 թ. հայերեն արձանագրությունն է, որի համաձայն՝ Աղպուղա Զաքարյանը ազատում է իր Թալին բնակավայրը գինու հարկից: Մեկ տասնյակից ավել վիմագրերի բեկորներ ի հայտ են եկել պեղումներով:
Դղյակում իրականացված պեղումների արդյունքում վավերացվել են XII-XX դդ. ընդգրկող երեք մշակութային շերտեր՝ XII-XIV դդ., XV-XVIII դդ. և XIX-XX դդ.: Զաքարյան իշխանական տան գործունեության շրջանը Դաշտադեմի ողջ համալիրի պատմության ու ճարտարապետության ամենաակնառու փուլն է, որը լավ ներկայացված է թե՛ ճարտարապետական կառույցներով, թե՛ վիմագրերով, թե՛ հայտնաբերված հնագիտական նյութով: Մոնղոլական արշավանքների արդյունքում, թեև XIV դ. Զաքարյանները թողնում են տարածքը, սակայն ամրոցի պատմության հաջորդ փուլում ևս շարունակվում է ինտենսիվ բնակեցումը:
1812 թ. Երևանի Հուսեյն խանը ձեռնարկում է արտաքին մեծ պարսպի և պետական պահանջմունքների համար այլ կառույցների ու ամբարների շինարարությունը: Ռազմական հենակետ դառնալով ռուս-պարսկական բախումների ժամանակ՝ XIX դ. ամրոցն իրականացնում էր դեպի Շիրակ գնացող ճանապարհի վերահսկողությունը: XX դ. ամրոցի տեղում հաստատվում են Արևմտյան Հայաստանից Մեծ եղեռնի հետևանքով գաղթական բնակչությունը: Ամրոցի տարածքում բնակեցումը շարունակվում է ընդհուպ մինչև XXI դ. սկիզբը: Համալիրի տարածքը վերջնականապես ազատվում է 2015 թ., երբ ԱՄՆ դեսպանների մշակութային արժեքների պահպանության հիմնադրամը ձեռնարկեց Դաշտադեմի ամրոցի պահպանության և վերականգնման նախագիծը:
Միջնադարյան դղյակը բաղկացած է միջնաբերդից և շրջապարսպից, որոնց միջև ստեղծված ներքին բակի տարբեր հատվածներում տեղակայված են պալատական միանավ եկեղեցին, աշխարհիկ մոնումենտալ շենքերը, ստորգետնյա ջրամբարները, տնտեսական նշանակության այլ կառույցներ:
Համալիրի կորիզը բազմանիստ և կիսակլոր աշտարակներով համալրված միջնաբերդն է, որի գլխավոր կառույցը ուղղանկյուն հատակագծով թաղակապ շինությունն է: Միակ մուտքը հարավային կողմում է: Կառույցի ներսում՝ հարավարևելյան պատի կենտրոնում տեղադրված մուտքից սկսվող միջանցքը և նեղ ոլորապտույտ աստիճանները տանում են դեպի միջնաբերդի աստիճանաձև տանիք: Տանիքի կենտրոնում՝ երկայնական ուղղությամբ երեք լուսահորեր են բացված՝ ներքին լուսավորությունն ապահովելու համար: Թաղակապ կառույցի ներսում պահպանվել է գաղտնուղին: Միջնաբերդի նիստավոր և պայտաձև աշտարակներում տեղակայվել են բնակելի հարկաբաժինները, որոնց մուտքերը բացվում են տանիքից, իսկ կիսակլորները ծառայել են պաշտպանական կամ օժանդակ նպատակների:
Անկանոն բազմանկյուն հատակագծով ներքին շրջապարիսպը` 11 կիսակլոր աշտարակներով և 2 դարպասներով, ընդգրկում է 2500 քմ տարածք: Աշտարակների մի մասն ունի միկողմանի կամ երկկողմանի սանդուղքներ:
Պալատական եկեղեցին 1989 թ. պեղումներով բացվել է շրջապարսպի հյուսիսարևելյան կողմում: Այն արտաքին պատերի մեջ ներգծված կիսաբոլորաձև աբսիդով միանավ թաղակապ կառույց է: Ունի երկու մուտք՝ արևմտյան և հարավային ճակատներում: Հարավային մուտքն արտաքին սրահաձև շքամուտք է ունեցել:
Աշխարհիկ շենքեր – XIII-XIV դդ. բնորոշ երկու մոնումենտալ շենքերից մեկը քառասյուն, մոտավորապես քառակուսի հատակագծով հանդիսավոր դահլիճ է, որի միայն հիմնապատերն են պահպանվել:
Հարավային շրջապարսպին կից երկրորդ աշխարհիկ կառույցը XV-XVIII դդ. կառուցապատումների և վերաբնակեցումների հետևանքով բազմաթիվ փոփոխություններ է կրել: Այն երկարաձգված ուղղանկյուն շենք է, որի գործառութային նշանակությունը դեռևս պարզորոշ չէ:
Ջրամբար և ջրատար – միջնադարյան դղյակի բնակչությանը խմելու ջրով ապահովելու համար կառուցվել է ջրամատակարարման համակարգ՝ ստորգետնյա ջրամբարներով և ջրատարով, որոնք տեղակայված են դղյակի հյուսիսարևելյան հատվածում:
Արտաքին պարիսպ – բազմանկյուն հատակագծով պարսպապատը կառուցվել է կոպտատաշ տեղական կարծր տուֆով, մասամբ բազալտով և կավաբետոնի շաղախով: Այն ուժեղացված է յոթ սրածայր, քառանիստ և մեկ կիսակլոր աշտարակներով: Ամրոցի գլխավոր մուտքը հյուսիսից է: Արտաքին պարսպապատն ունի գաղտնի միջանցք, որը դուրս է եկել դեպի արևմտյան կողմի ձորակը:

🔨 Գտածոներ

Վիմագրերի և խաչքարերի բեկորներ, ճարտարապետական մանրամասներ, խեցեղեն, մետաղե, ապակե, ոսկրե, քարե արտեֆակտներ:

🌍 Նշանակությունը

Հայկական միջնադարյան ամրաշինական չափանիշներով կառուցված դասական դղյակ է, որը եղել է Զաքարյանների իշխանանիստ կենտրոններից մեկը: Կարևոր դիրք է զբաղեցրել Մետաքսի ճանապարհի՝ Հայաստանով անցնող տարանցիկ ճանապարհներից մեկի՝ Դվին-Անի ուղեգծի վրա, որի մասին վկայում են հայտնաբերված հնագիտական հավաքածուները:

📚 Սկզբնաղբյուրները

Գրականություն

1. Բաբաջանյան Ա., Աղայան Ս. 2022, Դաշտադեմի միջնադարյան դղյակի ճարտարապետությունը, Լրաբեր հասարակական գիտությունների, N 2, էջ 268-286:
2. Թորամանյան Թ. 1948, Նյութեր հայկական ճարտարապետության պատմության, հտ. 2, Երևան, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., 307 էջ:
3. Շահխաթունեանց Յ. եպս. 2014, Ստորագրութիւն Կաթուղիկէ Էջմիածնի եւ հինգ գաւառացն Արարատայ, Էջմիածին, «Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին», 560 էջ:
4. Babajanyan A., Aghaian S., Davtyan D., Melkonyan H. 2021, A View on Life in the Medieval Fortress at Dashtadem: Results of the 2015 and 2018 Excavation Campaigns, in Avetisyan P., Bobokhyan A. (eds), “Archaeology of Armenia in Regional Context” Yerevan, “Publishing House of the Institute of Archaeology and Ethnography”, pp. 373-395.

Հուշարձանների ցանկ
Արագածոտն 2.35/1

📷 Լուսանկարներ

1. Դաշտադեմի հատակագիծը (չափագրությունը՝ Ս. Աղայանի)
2. Միջնադարյան դղյակը պեղումներից և վերականգնումից առաջ (ԱԱ-1063-1-1561)
3. Ամրոցի օդալուսանկարը 2022թ. (լուսանկարը՝ Ս. Աղայանի)
4. Ամրոցը հարավ-արևելքից 2019թ. (լուսանկարը՝ Ս. Աղայանի)
5. ա) Ամրոցի գլխավոր մուտքը արտաքուստ (լուսանկարը՝ Ա. Բաբաջանյանի)
   բ) Ամրոցի գլխավոր մուտքը ներքուստ (լուսանկարը՝ Ա. Բաբաջանյանի)
6. Ամրոցի գաղտնի ելքը (լուսանկարը՝ Ա. Բաբաջանյանի)
7. Միջնադարյան դղյակի օդալուսանկարը (լուսանկարը՝ Ս. Աղայանի)
8. Միջնադարյան դղյակը արևելքից (լուսանկարը՝ Ս. Աղայանի)
9. Սուլթան իբն Շավուր իբն Մահմուդ Շադդադյանի 1174 թ. արձանագրությունը (լուսանկարը՝ Ս. Աղայանի)
10. Միջնաբերդի թաղակապ սրահը ներքուստ (լուսանկարը՝ Ա. Բաբաջանյանի)
11. Միջնաբերդի տանիքը՝ լուսանկարված արևմուտքից (լուսանկարը՝ Ա. Բաբաջանյանի)
12. Ստորգետնյա ջրամբարը (լուսանկարը՝ Ա. Բաբաջանյանի)
13. 2021 թ. պեղումներից հատված (լուսանկարը՝ Ս. Աղայանի)