Բջնիի ամրոց

🔍Ուսումնասիրության պատմությունը

Բջնիում հնագիտական առաջին պեղումները կատարվել են 1929 թ.` հնությունների պահպանության կոմիտեի արշավախմբի կողմից: 1977-1988թթ. Երևանի պետական համալսարանի արշավախումբը (ղեկ. Ի. Ղարիբյան) ձեռնամուխ եղավ հնավայրի հետախուզմանն ու պեղումներին: 2003-2004թթ. ԵՊՀ արշավախումբը շարունակեց ամրոցի մաքրման և պեղման աշխատանքներին: 2007-2008 թթ. վերականգնվել են ամրոցի պարիսպները, աշխարհիկ շինության և կից կառույցի, եկեղեցիների հիմքերը, ամրակայվել են ջրամբարն ու գետնուղու սկիզբը: Այժմ Բջնին պատմամշակութային արգելոց է և գտնվում է «Պատմամշակութային արգելոց-թանգարանների և պատմական միջավայրի պահպանության ծառայություն» ՊՈԱԿ-ի հոգածության ներքո:

🧱Հնագիտական նկարագրությունը

Տեղադրություն
Բջնիի ամրոցը բաժանված է երկու հատվածի` Մեծ (Վերին) բերդի, որն ընդգրկում է հետևյալ հուշարձանները. Ս. Խաչ եկեղեցի ІX-X դդ., ջրամբար` X դ., քաղաքացիական շենքը X դ. և Ստորին բերդի` X-XVІI դդ., գաղտնուղիով` X դ., X-XV դդ. արտադրական և բնակելի բազմաշերտ համալիրներով:

Ճարտարապետություն
Բջնիի մասին առաջին հիշատակությունը թողել է V դարի պատմիչ Ղազար Փարպեցին: X դարից նրա պատմությունը կապված է Պահլավունիների նախարարական տան հետ, որոնք վերակառուցել են դա և դարձրել իրենց իշխանանիստ բերդաքաղաքը: XІ դարում Բջնին հայ նշանավոր գիտնական և քաղաքական գործիչ Գրիգոր Մագիստրոսի տիրույթն էր: Բագրատունյաց թագավորության անկումից (1045 թ.) հետո Գրիգոր Մագիստրոսը Բջնին և մյուս տիրույթները հարկադրաբար զիջել է Բյուզանդիային` Միջագետքում ստացած կալվածքների դիմաց: 1072 թ. Բջնին գրավել են սելջուկ-թուրքերը և հանձնել Շադդադյաններին: XIII դ. սկզբին Իվանե և Զաքարե Զաքարյաններն ազատագրել են Բջնին, որը դարձել է Իվանե Զաքարյանի իշխանանիստը: 1387-1388 թթ. գյուղը ենթարկվել է Լենկթեմուրի ասպատակություններին: Բերդը ավերվել և ամայացել է XVI-XVII դդ.: 1673 թ. այստեղ իջևանել է ֆրանսիացի ճանապարհորդ Շարդենը: 1770 թ. Բջնի է այցելել նաև ֆրանսիացի ճանապարհորդ Տուրնեֆորը: Քարաժայռի բնական անառիկության շնորհիվ ամրոցի միայն հյուսիսային կողմն էր պաշտպանված հզոր և բուրգավոր շուրջ 120մ երկ. պարիսպներով, որում և գտնվում էր գլխավոր դարպասը: Այդպիսի պարիսպներ, 115մ երկ. ձգված են նաև ստորին ամրոցի հարավային, գյուղահայաց հատվածով, որի մոտ գտնվում է դեպի Հրազդան գետն իջնող թաղածածկ գաղտնուղու կամարակապ մուտքը: Ամրոցն ապահոված էր ինքնահոս կերպով քարաժայռի գագաթը բարձրացող ջրով, որի պաշարն ստեղծելու համար կառուցված էր թաղակապ մի ջրամբար: Մեծ ամրոցում է գտնվել բազալտե քարերով կառուցված և կրաշաղախով սվաղված թաղածածկ ջրամբարը (հետագա դարերում, հավանական է, որ ծառայել է որպես հացահատիկի ամբար): Իսկ Փոքր կամ Ստորին բերդի հարավարևմտյան կողմում՝ պարսպաշղթայի մոտ, կառուցվել է դեպի Հրազդան գետը տանող թաղածածկ ու կամարակապ մուտքով գաղտնուղին:

🔨 Գտածոներ

Ջնարակապատ և անջնարակ բազմաթիվ խեցեղեն օրինակներ, մետաղե, ապակե, քարե զենքեր, զարդեր, կենցաղային առարկաներ:
Նշանակությունը
Պահլավունի իշխանները X դ. վերաշինել են հինավուրց բերդը` դարձնելով հզոր ամրոց, որը Բագրատունյաց Հայաստանի Անի մայրաքաղաքը հյուսիսից հսկող պաշտպանական համակարգի կարևորագույն հենակետերից էր:
Ավանդազրույցներ Ըստ ավանդույթի գաղտուղու ճյուղավորումներից մեկը հասել է մինչև Ս. Աստվածածին եկեղեցի:

📚Սկզբնաղբյուրները

1. Մ. Հովհաննեսյան 1970, Հայաստանի բերդերը, Վենետիկ-Ս. Ղազար, 745 էջ:
2. Ի. Ղարիբյան 2004, Բջնի միջնադարյան ամրոցի պեղումները, Հայագիտության արդի վիճակը և զարգացման հեռանկարները, գիտաժողովի զեկուցումներ, Երևան, էջ 228-236:
3. Ի. Ղարիբյան, Հ. Հակոբյան 2005, Բջնիի 2003-2004թթ. ուսումնասիրության նախնական արդյունքները, Հին Հայաստանի մշակույթը, XIII, էջ 213-220:
4. Ի. Ղարիբյան, Հ. Հակոբյան 2005, Բջնի հնավայրը, Հուշարձան տարեգիրք, Գ, էջ 103-118:

🕰️ Արխիվ

Պատմամշակութային արգելոց-թանգարանների և պատմական միջավայրի պահպանության ծառայության արխիվ:

Հուշարձանների ցանկ
Կոտայք 6.19.1

📷 Լուսանկարներ

Հատակագիծ՝ Cuneo P. 1988, Architettura armena dal quarto al diciannovesimo secolo, T. 1, De Luca Editore, p. 152.