Բերդկունքի ամրոց

Ուսումնասիրության պատմությունը

XIX-XX դդ. տեղագիրներն ու ուսումնասիրողները բավարարվել են միայն հուշարձանի տեղադրության մասին նշելով (Հ. Շահխաթունյանց, Մ. Սմբատյանց, Ս. Մնացականյան): Գ. Միքայելյանի՝ «Սևանի կիկլոպյան ամրոցները» գրքում այն դիտարկվել է սոսկ իբրև վաղ շրջանի ամրոց: 1980-ական թթ. ամրոցի տարածքում փոքր ծավալի պեղումներ է իրականացրել Գ.Մ. Սարգսյանը: Միջնադարյան ամրոցը դեռևս լիարժեք ուսումնասիրված չէ:

Հնագիտական նկարագրությունը

Տեղադրություն
Ամրոցը գտնվում է Սևանի արևմտյան ափի երկայնքով ձգվող Դվին-Պարտավ միջնադարյան տարանցիկ ճանապարհի հյուսիսային ուղեգծի վրա, տեղագիրների նշած «Ազատ քաղաք» կոչվող բնակավայրում, որի ավերակները պահպանվել են Հայրավանք և Բերդկունք գյուղերի սահմաններում: Այն ռազմավարական կարևոր նշանակություն ուներ Սևանա լճի շուրջ ստեղծված պաշտպանական համակարգում և հարավից փակում էր Սևանի կղզի-ամրոցի մատույցները՝ համագործակցելով ամրոցների շղթայի մյուս հանգույցների հետ:

Շերտագրություն
Հուշարձանի վերաբերյալ մատենագիր և վիմագիր աղբյուրներ չկան: Մ.թ.ա. II-I հազ. բնակավայրի փլատակների վրա կառուցվել է միջնադարյան ամրոցը, որի պատերն ու աշտարակներն ունեն Սյունիքի ճարտարապետական դպրոցին բնորոշ կիսամշակ բազալտով շարվածք և ծեփված են կրաշաղախով, որի պատճառով թուրքերի` այստեղ բնակություն հաստատվելու ժամանակ կոչվել է Աղկալա, այսինքն՝ Սպիտակ բերդ: 1980-ական թթ. իրականացված պեղումներով բացվել են պարսպապատին կից սենյակները:

Ճարտարապետություն
Ամրոցը կանգնած է խոշոր ժայռաբլրի վրա և իշխող դիրք ունի շրջապատի նկատմամբ: Զբաղեցնում է մոտ 1 հա տարածք: Մատչելի է հարավային կողմում տարածվող բնակավայրի կողմից, որոշ հատվածներում կառուցվել են պարսպապատեր: Ամրոցի պահպանված միակ կանգուն կառուցվածքը արևմտյան կողմում՝ հրվանդանի նեղ հատվածում, հյուսիս-հարավ առանցքով ձգվող պարսպապատերն են: Դրանք ուժեղացված են հինգ կիսակլոր աշտարակներով, որոնք ոչ կանոնավոր կառուցվածք և դասավորություն ունեն: Դրանցից կենտրոնականը, հյուսիսային և հարավային ծայրերինը համեմատաբար մեծ են, իսկ դրանց միջև տեղակայվածները փոքր: Աշտարակների շարվածքում շարերը հորիզոնական են՝ միևնույն բարձրությամբ, ընդ որում՝ դեպի վեր շարերի բարձրությունը նվազում է՝ պայմանավորված բլոկների փոքրանալու հետ: Միջնաբերդի աշտարակների պատերն ունեն սեղանաձև կտրվածք՝ ավելի լայն հիմքով և նեղացող վերնամասով, որի նպատակը սեյսմակայունությունն ապահովելն էր: Դեպի միակ մուտքը տանող ճանապարհը եզերված է արևմուտքից արևելք մոտ 43 մ ձգվող բնական խրամուղիներով, որոնք մարդիկ ծառայեցրել են պաշտպանական նպատակների: Ներքուստ պարսպապատին կից են քառակուսի սենյակներ, որտեղ պեղումներով բացվել են բնակելի հատվածներ: Հրվանդանի հյուսիսային կողմում ևս պահպանվել են կացարանների ավերակներ:

Նշանակությունը

Սևանա լճի շուրջ ստեղծված ամրաշինական համակարգի օղակներից մեկն է:

 Սկզբնաղբյուրները

1. Միքայելյան Գ. 1968, Սևանա ավազանի կիկլոպյան ամրոցները, Հայաստանի հնագիտական հուշարձանները, հ. 1, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 65 էջ:
2. Սմբատյանց Մ. 1895, Տեղագիր Գեղարքունի Ծովազարդ գաւառի, Վաղարշապատ, Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածին, 843 էջ:

Հուշարձանների ցանկ

Գեղարքունիք 5.20/1

📷 Լուսանկարներ

1. Ամրոցի հատակագիծը (Միքայելյան 1968)
2. Ամրոցի օդալուսանկարը (լուսանկարը՝ Պ. Միրոյանի)
3. Ամրոցի տեսքը արևմուտքից (լուսանկարը՝ Պ. Միրոյանի)
4. Ամրոցի տեսքը հարավից (լուսանկարը՝ Պ. Միրոյանի)
5. Աշտարակավոր պարսպապատերը (լուսանկարը՝ Պ. Միրոյանի)
6. Ամրոցի մուտքը (լուսանկարը՝ Ա. Բաբաջանյանի)
7. Պարսպին ներքուստ կից սենյակները (լուսանկարը՝ Պ. Միրոյանի)
8. Հարավային աշտարակը (լուսանկարը՝ Ա. Բաբաջանյանի)