Քասաղի բազիլիկ տաճար

Ուսումնասիրության պատմությունը

Հուշարձանի առաջին նկարագրություններն ու դիտողությունները տվել են XIXդ. ճանապարհորդներն ու տեղագիրները: Տաճարի ճարտարապետությանն ու քանդակներին անդրադարձել են հայ և օտարազգի ճարտարապետներ ու արվեստի պատմաբաններ (Յ. Ստրժիգովսկի, Հ. Գլյուկ, Ն. Մառ, Հ. Օրբելի, Թ. Թորամանյան, Ն. Տոկարսկի, Բ. Առաքելյան և այլք): 1944-1947 թթ. ճարտարապետ Ա. Սահինյանը պեղումներ է իրականացրել հուշարձանի տարածքում: Հողալիցքի թանձր շերտից մաքրվել է եռանավ բազիլիկը, բացվել են նրա եռաստիճան հիմնախարիսխը, հյուսիսային կողմում ավանդատունը, միանավ եկեղեցու և սյունասրահի հիմնապատերը: Վաղ քրիստոնեական կառույցներն ուսումնասիրողներից շատերը Քասաղի բազիլիկի ակունքները փնտրել են բյուզանդական, սիրիական կամ փոքրասիական համանման հուշարձաններում: Պեղումներով ի հայտ եկած մանրամասների և բազիլիկատիպ կառույցների ուսումնասիրությամբ Սահինյանն ընդգծել է Քասաղի բազիլիկի հայկական ծագումը՝ նախաքրիստոնեական ճարտարապետության ավանդույթների վրա:

Հնագիտական նկարագրությունը

Տեղադրություն
Եկեղեցական համալիրը բաղկացած է եռանավ տաճարից, նրան հյուսիսարևելյան կողմում 15° թեքությամբ կցված քառակուսի սենյակից, միանավ թաղակապ եկեղեցուց և հյուսիսային ճակատին կից սյունասրահից: Համալիրի մասն են կազմում նաև մեմորիալ քանդակազարդ կոթողներն ու երկլանջ տապանաքարերը:

Շերտագրություն
Հուշարձանի կառուցման վերաբերյալ պատմական աղբյուրներ չկան: 1908 թ. բազիլիկի մերձակայքից հայտնաբերված Տրդատ Մեծի հունարեն արձանագրության համաձայն՝ Ապարանը (նախկինում Քասաղ) պատմական Նիգ գավառի հետ` որպես պարգև, տրվել է Գնթունի իշխանական տոհմին: Քասաղի տաճարը քրիստոնեությունը պետական կրոն ընդունելուց հետո կառուցված վաղագույն բազիլիկներից է, որը որոշ մասնագետների կարծիքով կառուցվել է հեթանոսական սրբավայրի տեղում (Ստրժիգովսկի, Թորամանյան): Եկեղեցական համալիրը ձևավորվել է աստիճանաբար՝ IV-V դդ. ընթացքում: Առաջին կառույցը եռանավ տաճարն է, որին ավելի ուշ կցվել են ավանդատունը և միանավ եկեղեցին, ապա սյունասրահը: 

1877 թ. տաճարը նորոգվել է, տանիքը ծածկվել է փայտով, որը հետագայում քանդվել է: Ավելացվել են նաև ավանդատան առջևի աստիճանները: Սահինյանի կազմած վերականգնման նախագծով տաճարն ամբողջովին նորոգվել է 1980-ականներին: 1996 թ. դարձել է գործող եկեղեցի, 2002-ին վերջնական բարեկարգվել է և վերաօծվել:

Ճարտարապետություն
Քասաղի բազիլիկը եռաստիճան հիմնախարսխի վրա տեղադրված արևելք-արևմուտք առանցքով ուղղանկյուն շենք է՝ ներքուստ պայտաձև, արտաքուստ հիմնական ծավալից դուրս շեշտված հնգանիստ աբսիդով: Աղոթասրահը երեք զույգ T-աձև մույթերի վրա հենվող պայտաձև կամարաշարերով բաժանված է երեք նավերի: Աբսիդի և եռանավ սրահի միացման հանգույցներում կառուցվածքային և որմածքների շինարարական տարբերությունը ցույց է տալիս, որ աբսիդը աղոթասրահի հետ միաժամանակ չի կառուցվել և այժմյան աբսիդի տեղում եղել է հնագույն, թերևս, ուղղանկյուն աբսիդ: 

Տաճարն ունի երեք մուտք՝ մեկն արևմտյան, երկուսը՝ հարավային ճակատներում: Բոլոր մուտքերն ընդգծված են որմնասյուների վրա հենվող պայտաձև որմնակամարով և ավարտվել են եռանկյունաձև ճակտոնով, որոնք չեն պահպանվել: Տաճարը լուսավորվում է աբսիդի, արևմտյան և հարավային ճակատներում բացված պայտաձև երեսակալներով լայն պատուհաններով: Արևմտյան ճակատի լայնանիստ պատուհանի աջ և ձախ կողմերում կան ևս երկու փոքր պատուհաններ: 

Տաճարն արտաքուստ գոտևորված է ատամնաշար քիվով: Արտաքին զուսպ հարդարանքում աչքի են ընկնում մուտքերի արխաիկ քանդակներով զարդարված բարավորները: Արևմտյան մուտքի բարավորի կենտրոնում պատկերված է շրջանի մեջ առնված հավասարաթև խաչ, որի երկու կողմերում՝ մեկական եղջերու: Նրանց ետևում արմավենիներ են, իսկ մնացած դաշտը լցված է խաղողի գալարաձև որթով ու ողկույզներով: Նույնպիսի հարդարանք ունի հարավարևելյան մուտքի բարավորը, որտեղ խաչից աջ և ձախ պատկերված են կենդանիներ տապալած երկու գազան:

Միանավ եկեղեցուց պահպանվել են միայն հիմնապատերը: Այն ուղղանկյուն թաղակապ կառուցվածք է՝ խիստ շեշտված պայտաձև աբսիդով: Մուտքը հարավարևմտյան կողմում բացվում է սյունասրահի մեջ: 

Սյունասրահը երեք զույգ T-աձև մույթերով կամարակապ կառուցվածք էր, որը հետագայում հյուսիսային և արևմտյան կողմերում կառուցված պատերով փակվել է: Պեղումներով հայտնաբերված խոյակների ու թաղի քարերի վրա արված գունավոր զարդանկարները վկայում են, որ նրա առաստաղը նկարազարդ է եղել:

Տաճարի հարավարևելյան անկյունում հայտնաբերված կոթողի պատվանդանը կազմված է չորս սրբատաշ սալերից: Դրա կենտրոնում գտնվող խորշում հայտնաբերվել են տարեց մարդու և երեխայի կմախքներ:

🔨 Գտածոներ

Ճարտարապետական դետալներ, կոթողների պատվանդաններ, տապանաքարեր, դրամներ:

Նշանակությունը

Քասաղի բազիլիկը Հայաստանում քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակելուց հետո կառուցված վաղագույն եկեղեցիներից է, որը գրեթե անաղարտ մեզ է հասել իր նախնական տեսքով: Եթե քրիստոնեության սկզբնական շրջանում բազիլիկների ձևերի ակունքները կապված էին հիմնականում սիրիական ազդեցության հետ, ապա Քասաղի բազիլիկը ստեղծվել է հայկական աշխարհիկ ճարտարապետության ավանդույթների վրա:

 Սկզբնաղբյուրները

1.  Սահինյան Ա. 1955, Քասաղի բազիլիկայի ճարտարապետությունը, Երևան, ՀՍՍՌ ԳԱ հրատ., 303 էջ:

Հուշարձանների ցանկ

Արագածոտն, 2.2/2