Արտաշատ

🔍 Ուսումնասիրության պատմությունը

Արտաշատն իբրև միասնական հայկական պետության մայրաքաղաք հիմնադրել է Արտաշես Ա թագավորը (մ.թ.ա 189-160թթ.) (Արտաշատ՝ հունարենից՝ Արտաշեսի ուրախություն): Գտնվելով խիտ բնակեցված Արարատյան բարեբեր դաշտում, առևտրական ճանապարհների հանգույցում, Արտաշատը դարձել է ոչ միայն Հայաստանի, այլև հելլենիստական Արևելքի նշանավոր և հայտնի քաղաքներից մեկը: Արտաշեսը կառուցապատելով Արտաշատը, այն դարձնում է արքայանիստ քաղաք: Շուտով, Արտաշատը դառնում է Մերձավոր Արևելքի միջազգային առևտրի կարևոր կենտրոններից մեկը և հայկական հողերը միավորող մայրաքաղաքի դերը կատարում է շուրջ հինգ հարյուր տարի: Հռոմեացի զորավար Լուկուլլոսը Արտաշատը համարում էր Հռոմին անհնազանդ «հայկական Կարթագեն» և սպառնում էր հիմնահատակ ավերել այն ինչպես Կարթագենը: Մ. թ. 58թ. Կորբուլոն զորավարի գլխավորությամբ հռոմեական զորքերը գրավեցին Արտաշատը, իսկ 59-ին հրկիզեցին և ավերեցին այն: Մ. թ. 66-ին, Տրդատ Ա–ի օրոք (52-88թթ.), Ներոն կայսեր տրամադրած միջոցներով, սկսվել են քաղաքի վերակառուցման աշխատանքները: Այդ առթիվ մ. թ. 67-ին քաղաքը անվանվել է Ներոնիա, սակայն շուտով այդ անունը մոռացվել է:  Արշակունի դինաստիայի օրոք Արտաշատը քանիցս ենթարկվել է հռոմեացիների և պարսիկների ավերածություններին: 116թ. հռոմեական զորքերը Տրայանոս կայսեր գլխավորությամբ գրավել են Արտաշատը, բայց մեկ տարի անց ստիպված են եղել հեռանալ: 163թ. հռոմեացիները կրկին պաշարել և գրավել են Արտաշատը: 164թ. մայրաքաղաքը մասամբ ավերված Արտաշատից տեղափոխվել է Վաղարշապատ: Արտաշատը շարունակել է պահպանել իր կարևոր առևտրական կենտրոնի դերը մինչև նրա շուրջ առաջացած ճահիճների ու վատ օդի պատճառով հայոց Խոսրով Կոտակ թագավորը (332-338թթ.) իր արքունիքը տեղափոխել է Դվին: 360-ական թթ. Հայաստան ներխուժած Սասանյան Իրանի Շապուհ II արքայի բանակը գրավել ու ավերել է Արտաշատը, գերեվարել բնակչությանը: VII դ երբեմնի խոշոր քաղաքի տեղում մնում էր մի փոքր ամրոց և մի ավան, որի բնակիչները զբաղվում էին որդան կարմիր ներկի արտադրությամբ և դրանով թել ու գործվածքներ ներկելու արհեստով: Այնուհետև, երկար ժամանակ հայտնի չէր նույնիսկ նրա տեղը, քանի որ Մեծամոր գետը, որ հնում իրոք մեծ գետ էր և իր մեջ առնելով Մեծամորի (Սևջրի), Քասախի, Հրազդանի և Ազատ գետերի ջրերը, Արաքսին միանում էր Արտաշատի մոտ, հետագայում փոխելով իր հունը միայն Քասախին միանալով խառնվում է Արաքսին: 1967թ. Փոքր Վեդի գյուղում ջրագիծ անցկացնելիս հայտնաբերվել են հինգ քարե սալերի վրա փորագրված լատիներեն արձանագրություններ, որոնք առիթ հանդիսացան հին մայրաքաղաքի պեղումներն սկսելու համար: 1970 թ. Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի արշավախումբը սկսել է պեղումներ կատարել: Պեղումներից պարզվել է, որ քաղաքի միջնաբերդը և կենտրոնական թաղամասերը տեղադրված են եղել Խոր Վիրապի մեծ բլրախումբ կազմող տաս ժայռոտ բլուրների վրա: Այդ բլրախմբից 350-400մ դեպի հարավ-արևելք կա ևս երկու բլուր, որոնց վրա պարիսպների հետքեր են պահպանվել, իսկ դրանց դիմացի հարթավայրում՝ դեպի հյուսիս-արևելք և հարավ փռված են եղել քաղաքի թաղամասերը:

🧱 Հնագիտական նկարագրությունը

Տեղադրությունը
Գտնվում էր Մեծ Հայքի Այրարատ աշխարհի Ոստան Հայոց գավառում, Արաքս և Մեծամոր գետերի միացման շրջանում (հետագայում վերջինիս հունը փոխվել է և այն Արաքսի մեջ է թափվում Արտաշատից դեպի հյուսիս-արևմուտք):

Շերտագրությունը
Պեղումների ընթացքում պարզվել է, որ Արտաշատի բլուրները բնակեցված են եղել դեռևս վաղ երկրագործական շրջանում: Այդ են վկայում VII և VIII բլուրներում հայտնաբերված մ. թ. ա. V–IV հազարամյակի բնավայրի հետքերը: Միանգամայն անակնկալ էր անտիկ Արտաշատի տարածքում ուրարտական քաղաքի հայտնաբերումը, որը մինչ այդ անհայտ էր գիտությանը: Ուրարտական քաղաքը, որի միջնաբերդը գտնվել է II բլրի վրա (որն ամենաբարձրն է`70 մ), զբաղեցնում հսկայական տարածք:

Ուրարտական քաղաքը տարածված է եղել Խոր Վիրապի բլուրներից արևելք`մինչև Լուսառատ գյուղը: Շատ հնարավոր է, որ այս մեծ քաղաքը եղել է ուրարտացիների առաջին հենարաններից մեկը Արաքսի ձախ ափին: Ըստ հետազոտողների առկա են չորս ժամանակաշրջաններ, որոնք արտացոլում քաղաքի կյանքի չորս հիմնական փուլերը:

I Ժամանակաշրջան – ընդգրկում է երեք 3 հիմնական փուլ:  Արտաշես I

1 փուլ: մ.թ.ա 180 – մ.թ.ա 66

2 փուլ:  մ.թ.ա 66  – 58 մ.թ

3 փուլ:  մ.թ 58 –մ.թ 66թ

II  Ժամանակաշրջան – մ.թ 60 – մ.թ 160թ

III Ժամանակաշրջան – մ.թ 160- մ.թ 330 թ

IV Ժամանակաշրջան – մ.թ 330 – մ.թ 360թ

Միանգամայն հետաքրքիր պատկեր է ներկայացնում քաղաքի տարածքային բաժանումն ըստ ֆունկցիոնալ նշանակության`

– պալատական-վարչական,

– պաշտամունքային,

– արհեստավորա-առևտրական,

– ռազմա-պաշտպանական և այլն, և ըստ բնակչության սոցիալական կազմի ու իրավական վիճակի:

Ճարտարապետությունը
Քաղաքի ճարտարապետություն վերաբերյալ նյութերը բազմազան են: Քարերն իրար հետ ամրացվել են միայն հորիզոնական, ծիծեռնակապոչ փորվածքների մեջ տեղադրված փայտերով: Քարերն ունեն ռուստիկում մշակում, որը տարբերվում է մինչհելլենիստականից: Այդ ձևով մշակված քարերով շարվածքը պատին հաղորդում էր հոծության, վիթխարի տեսք, իսկ լույս ու ստվերի խաղը գեղատեսիլ տպավորություն էր թողնում: Հելլենիստական շրջանի տաճարը և հարթակը, հավանաբար, 59 թ. ավերվել է Կորբուլոնի կողմից: Տրդատ I-ի օրոք (52–88 թթ.) կառուցվել է նոր հարթակ, նոր տաճարով:

Պաշտպանական համակարգ

Քաղաքի կառուցվածքի կարևորագույն տարրերից մեկը պաշտպանական համակարգն է: Պարիսպներով շրջապատված են եղել Խոր Վիրապի բոլոր բլուրները, բայց պարիսպները կառուցվել են ոչ թե իրարից անջատ, այլ կազմել են մի միասնական ընդարձակ, հզոր պաշտպանական համակարգ: Իրար մոտ գտնվող կամ կից բլուրներն օղակող պարիսպներն իրար միացած են եղել զուգահեռ պատերով կառուցված միջանցքներով: Պարսպի հետքերը նկատելի են բոլոր բլուրների շուրջ, բայց պահպանվել են հատվածաբար: Պարիսպները կառուցվել են տեղական կարմրավուն, կարծր քարից և մոխրագույն անմշակ մարմարից, իսկ վերևում օգտագործել են հում աղյուսի շարվածքը: Պարիսպներն ամրացվել են հենապատերով ու կիսաշրջան աշտարակներով: Պարիսպի հաստությունը տարբեր մասերում տարբեր է՝ 2,80 մետրից մինչև 4,80 մետր: Արտաշատը պաշտպանված է եղել նաև ջրային խանդակով: Անմիջապես քաղաքի դիմաց գտնվող, Արաքսի վրա կառուցված Տափերական կամուրջով գլխավոր ճանապարհն ուղղվել է դեպի հարավ-արևմուտք՝ դեպի Տիգրանակերտ: Մեծամոր գետի կամրջով ճանապահն ուղղվել է դեպի հյուսիս-արևմուտք դեպի Վաղարշապատ, իսկ հարավ-արևելք ուղղությամբ դեպի Պարսկաստան: Արտաշատին բնորոշ է եղել քաղաքային տնտեսության երեք հիմնական ճյուղերի՝ երկրագործության, արհեստագործական արտադրության և առևտրի բավական բարձր մակարդակը: Քաղաքային բնակչությունը կազմում էր ինքնավար համայնք, որը հողեր ուներ քաղաքի շուրջ և քաղաքին պատկանող բնակավայրերում՝ ագարակներում: Ըստ Ստրաբոնի և Կորնելիոս Տակիտոսի` Արտաշատն ունեցել է երկարաձիգ պարիսպներ: Պեղումներով բացվել և հետազոտվել է պարիսպների մի մասը մոտ 4500–5000 մ երկարությամբ: Արտաշատի պարիսպների երկարությունը 10 000 մ-ից ավելի է: Բոլոր բլուրները մտնում են պաշտպանական ընդհանուր համակարգի մեջ: Միջնաբերդն ընդհանուրից բացի ունի առանձին պարիսպ` դաշտի համեմատ 50-55 մ բարձրության: Դա ուրարտական պարիսպն է, որը վերականգնվել ու հարմարեցվել է հելլենիստական ռազմարվեստի պահանջներին, անկյունային կոնտրֆորսները փոխարինվել են կլոր աշտարակներով (տրամագիծը` 13–15 մ), իսկ մուտքն իջեցվել է դեպի I բլուր տանող լանջը և թևերից պաշտպանվել երկու աշտարակով (տրամ.`13 մ.): Մեծ վարպետությամբ օգտագործելով տեղանքի ընձեռած հնարավորությունները` պարիսպները կառուցվել են բեկված գծերի ձևով, ինչպես Միլետի, Էփեսոսի, Պերգամոնի, Պրիենայի, Մեանդրի վրայի Մագնեզիայի, Նոտիումի, Դուրա-Եվրոպոսի հելլենիստական շրջանի պարիսպները, որոնք կատարում էին աշտարակների դեր: Պաշտպանությունում դեռևս պարիսպները կարևոր դեր էին խաղում, սակայն գլխավոր դերը պատկանում էր աշտարակներին, որոնց վրա նետարձակ և քարանետ մեքենաներ են տեղադրվել: Հայտնաբերվել են տարբեր չափերի ռմբաքարեր, որոնց մեծ մասը հատուկ է պատրաստված:

Քաղաքը հայտնի է եղել իր կառույցներով և ճարտարապետական կոթողներով: Այն ունեցել է պարիսպներից և պատվարից բաղկացած պաշտպանական ընդարձակ համալիր և միջնաբերդ՝ արքունական պալատով: Արտաշատում կային փողերանոց, գանձատուն և մաքսատուն, մի քանի կամուրջ, որոնցից ամենահինն ու հռչակավորը «Տափերականը» կամ «Արտաշատի կամուրջն» էր Երասխի վրա: Մ. թ. ա. 53-ին, Արտավազդ Բ –ի օրոք, Արտաշատում հունարեն ներկայացվել է Եվրիպիդեսի «Բաքոսուհիներ» ողբերգությունը:

🔨 Գտածոներ

Պեղումներով բացվել են միջնաբերդի ամրոցներից մեկը, զինվորական բազմաթիվ կացարաններ, դարբին-զինագործի արհեստանոցներ՝ զենքերի տարբեր տեսակներով, հայտնաբերվել են Տիգրան Բ-ի արծաթյա, սելևկյան պարսկաստանի, կապադովկիական, պոնտական և հռոմեական, նաև Արտաշատ քաղաքի կնիքով քաղաքային դրամներ: Արտաշատում գտնվել է կնոջ մարմարե արձան (մ. թ. ա. 1-մ. թ. II դդ.), կոտրված արձանի ոտք և Վիկտորյա աստվածուհու մարմարյա թևերը, որմնանկարներ և խճանկարներ: Հայտնաբերվել են նաև մեծ քանակությամբ խեցեղեն, ապակեղեն և մետաղյա իրեր, որոնք վկայում են Արտաշատի երբեմնի տնտեսական ու մշակութային բուռն կյանքը: VIII բլրի վրա հայնտաբերվել են մի քանի բաղնիքներ, կիր պատրաստելու վառարան, գինեգերծության հետ կապված մի շարք պարագաներ, ինչը թույլ է տալիս ենթադրել, որ այն եղել է արհեստավորների տարածքը: Կարասներում և մեծ անոթներում հաճախակի հայտնաբերվող նավթը (կուպր) վկայում է դրա կիրառումը ոչ միայն կենցաղում` ճրագների համար, բժշկության մեջ, այլև պաշտպանական նպատակով, որի մասին գրում են Պլինիոս Ավագն  ու Դիոն Կասիոսը:

🌍 Նշանակությունը

Արտաշատը հայկական հելլենիստական մշակույթի կենտրոն էր, նաև հին աշխարհի միջազգային առևտրի գլխավոր կենտրոններից էր: Քաղաքով էր անցնում Հեռավոր Արևելքից դեպի Միջերկրականի ափերը ձգվող տարանցիկ առևտրական ճանապարհը, որով փոխադրվում էին չինական մետաքս և այլ ապրանքներ: Պևտինգերյան ուղեցույց–քարտեզից (մ. թ. IV դ.) երևում է, որ Արտաշատում էին հանգուցավորվում Մատաղից (Փոքր Հայք), Տիգրանակերտից (Հայաստանի հվ–արմ.), Սեբաստուպոլսից (Կողքիս), Համադանից (Իրան) և Արմազիից (Վրաստան) եկող առևտրական ուղիները: Արտաշատը հռչակված էր նաև որպես տարանցիկ ապրանքների պահեստավայր, մթերանոց և առևտրական փոխանակությունների կենտրոն: Արտաշատի միջազգային նշանակությունը ճանաչվել է նաև հետագայում՝ Հուստինիանոս I-ի կայսերական հրովարտակով: Մ. թ. II դ. Արտաշատում էր ապրում ե ստեղծագործում ծագումով ասորի Յամբլիքոսը՝ «Բաբելոնականք» վեպի հեղինակը: V դ. 2-րդ կեսից Արտաշատն արդեն գյուղաքաղաք էր, իսկ հաջորդ դարում հիշվում է որպես դաստակերտ: Քաղաքի անկման հիմնական պատճառը կապված է Մեծամորի հունի փոփոխման հետ: Հայոց Խոսրով Բ արքայի օրոք (թագ. 252-մոտ 260) արքունիքը տեղափոխվեց Դվին: Պարսից Շապուհ II-ի արշավանքները (364-369) և ֆեոդալիզմի զարգացման վաղ փուլում Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական կյանքում տեղի ունեցած փոփոխությունները ևս որոշակի դեր կատարեցին Արտաշատի անկման գործում:

📜 Ավանդազրույցներ

Ըստ հույն պատմագիրների, Արտաշատը շինվել է կարթագենցի զորավար Հաննիբալի խորհրդով և ցուցումով:

📚 Սկզբնաղբյուրները

Գրականություն

1. Ժ. Խաչատրյան 1981, Արտաշատ II, Անտիկ դամբարանադաշտեր (1971-1977թթ.), Հնագիտական պեղումները Հայաստանում, N 17, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 200 էջ:
2. Հայկական ճարտարապետության պատմություն 1996, Հ. 1, պատ. խմբ. Գ. Տիրացյան, Երևան, ‹‹Գիտություն››, 298 էջ:
3. Ա. Տոնիկյան 1987, Արտաշատի ուշ հելլենիստական դարաշրջանի բնակելի տների ճարտարապետությունը (I բլրի պեղումների նյութերի հիման վրա), Լրաբեր, N 9, էջ 68-73:
4. Б. Аракелян 1982, Арташат I, Основные результаты раскопок 1970-1977гг., Археологические раскопки в Армении, N16, Ереван, изд. АНАрмССР, 71с.
5. Ф. Тер-Мартиросов 1973, Терракоты из Арташата, Вестник Общественных Наук, N 4, с. 82-91.
6. Ж. Хачатрян, А. Канецян 1974, Стратиграфия VIII холма Арташата, Вестник Общественных Наук, N9, с. 76-91.
7. Lichtenberger A., Schreiber T., Zardaryan M. 2022, The wall decoration of a plastered building in Artaxata-Artashat in the Ararat plain of Armenia, Project: The Armenian-German Artaxata Project (AGAP).

🏛️ Հուշարձանների ցանկ

Արարատ 3.49/2

📷 Լուսանկարները

1. Արտաշատի 1-ին բլրի հատակագիծը (Ա. Տոնիկյան, 1987):

2. Արտաշատի VIII բլրի ընդհանուր տեսարան՝ բաղնիքներով և արտեստավորական տարածքով (լուս. Վ. Վասիլյան):

3. Արտաշատյան Աֆրոդիտե, մարմար, մ.թ.ա. 2-րդ դ, գտնված Արտաշատ հնավայրից (լուս. ՀՊԹ):

4. Արտաշատից հայտնաբերված մերկ դիցուհու արձանիկ, ոսկոր, մ.թ.ա. 2-րդ դ (լուս. ՀՊԹ):

5. Արտաշատի բաղնիքի խճանկարից մի հատվածէ մեանդր գալարազարդերով (լուս. Մ. Զարդարյան):

6. Արտաշատից գտնված կավից մանրաքանդակ՝ հավանաբար Անահիտը Երվանդի հետ (լուս. ՀՊԹ):

7. Արտաշատի որմնանկաներից մի հատված (լուս. Մ. Զարդարյան):

8. Հավանաբար Աֆրոդիտեի մարմարյա արձանի ոտքը (լուս. Ժ. Խաչատրյան):

9. Արտաշատի վերակազմություն՝ ըստ Ռ. Սարգսյանի (լուս. Ռ. Սարգսյան):

10. Արտաշատի բլուրները (լուս. Վ. Վասիլյան):

11. Արտաշատի հնավայրի հավանաբար պաշտամունքային կառույցի հիմքերը (լուս. Մ. Զարդարյան):