Արենի 1 քարայր

🔍 Ուսումնասիրության պատմությունը

Հուշարձանի պեղումները և նյութերի, տվյալների համալիր ուսումնասիրությունները մեկնարկել են 2007 թ-ին և շարունակվել են մինչև 2014 թվականը։ Պեղումներն իրականացրել է ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի և Քորքի համալսարանի (Իռլանդիա), Կալիֆորնիայի համալսարանի Կոտսենի հնագիտության ինստիտուտի (ԱՄն) և այլ գիտական հաստատությունների (Կոննեկտիկուտի համալսարան, Հայֆայի համալսարան և այլն) համատեղ արշավախմբերը։

🧱 Հնագիտական նկարագրությունը

Կարստային տիպի քարայր է: Բաղկացած է երեք դահլիճներից, որոնցից երկուսը` առաջինը և երկրորդը միմյանց հետ կապված են անցումներով: Առաջին դահլիճն ունի տարատեսակ անցուղիներ կամ խորշեր («գաղտնի սենյակներ»), որոնք բացվում են դահլիճի տարբեր մասերում։ Դրանց հիմնական մուտքերն այսօր արգելափակված են նստվածքներով: Առկա են նաև առաջին դահլիճի մակարդակից դեպի ներքև և դեպի վերև բացվող խորշեր կամ այսպես կոչված «նկուղային» և «վերին» հարկեր: Քարայրի` ծածկի տակ եղած ընդհանուր մակերեսը ավելի քան 850 քառակուսի մետր է։ իսկ մինչև Արփա գետը հասնող և լանջն ի վար իջնող մերձքարայրային հրապարակով հանդերձ` մոտ 0,8 հեկտարի։ Պեղումները ցույց են տալիս, որ քարայրն օգտագործվել է քարի դարից մինչև ուշ միջնադար։ Մինչ օրս պեղված շերտերի մեջ աննախադեպ տվյալներ ու նյութեր են փաստագրվել էնեոլիթյան մշակույթի եզրափակիչ փուլերին վերաբերող նստվածքներում: Ք.ա. V հազարամյակի վերջին քառորդից մինչև IV հազարամյակի կեսերն ընկած ժամանակահատվածով թվագրվող այս շերտը ներկայացված է արտադրատնտեսական և ծիսական նշանակություն ունեցող կավակերտ կառուցվածքներով, հորերով։ Կավակերտ կառուցվածքների շարքում առանձնանում է քարայրի առաջին դահլիճի ներսում փաստագրված` Ք.ա. IV հազարամյակի առաջին քառորդով հասակագրվող գինու արտադրական համալիը, որն աշխարհում դեռևս զուգահեռներ չունի և համարվում է հնագույնը։ Այն ուղեկցվում է թաղման և ծիսական նշանակության յուօրինակ համալիրներով:

Ընդհանուր առմամաբ, քարայրի առանձնահատուկ միկրոկլիմայի շնորհիվ, օրգանական ծագում ունեցող նյութերն այստեղ խիստ լավ են պահպանվել: Արդյունքում, հուշարձանից հայտնաբերված գործվածքների, կաշվե, փայտե, ոսկրե, մետաղե առարկաների, ինչպես նաև հնաբուսաբանական ու մարդաբանական մնացորդների ուսումնասիրությունը հնարավորություն է ստեղծում լիարժեք կերպով վերակազմել քարայրի հնագույն բնակիչների գյուղատնտեսական և արտադրական-կենցաղային և այլ բնույթի տնտեսական գործունեության, արհեսհների, արվեստտի, ինչպես նաև ծիսական պատկերացումների և աշխարհընկալման մանրամասները: Նշված իրերի շարքում եզակի է առաջին էնեոլիթյան հորիզոնից հայտնաբերված` աշխարհում դեռևս հնագույնը համարվող ամբողջական կաշվե կոշիկը, որը հասակագրվում է Ք.ա. IV հազարամյակի կեսերով։

Քարանձավը օգտագործվել է նաև միջնադարում: Այստեղից հայտնաբերվել են 4-14-րդ դդ. վերաբերող գործվածքների մնացորդներ, տարազի հատվածներ, ձեռագրի պատառիկներ, սերմերի պահեստարան և այլն:

🌍 Նշանակությունը

Հանրապետական։

📚 Սկզբնաղբյուրները

1. Areshyan G.E., Gasparyan B., Avetisyan P.S, Pinhasi R., Wilkinson K., Smith A., Hovsepyan R., Zardaryan D., The Chalcolithic of Near East and the South-Eastern Europe: Discoveries and New Perspectives from the Cave Complex Areni-1, Armenia. – Antiquity, 86, 2012, pp. 115-130․
2. Wilkinson K., Gasparyan B., Pinhasi R., Avetisyan P., Hovsepyan R., Zardaryan D., Areshian G.E., Bar-Oz G., Smith A., Areni-1 Cave, Armenia: A Chalcolithic – Early Bronze Age Settlement and Ritual Site in the Southern Caucasus. – Journal of Field Archaeology, vol. 37, No. 1, 2012, pp. 20-33.
3. Barnard H., Dooley A.N., Areshyan G., Gasparyan B., Faull K.F., Chemical Evidence for Wine Production Around 4000 BCE in the Late Chalcolithic Near Eastern Highlands. – Journal of Archaeological Science, 38, 2011, pp. 977-98․
4. Pinhasi R., Gasparian B., Aresyan G., Zardaryan D., Smith A., Bar-Oz G., Higham T., First Direct Evidence of Chalcolithic Footwear from the Near Eastern Highlands. –
   Plos ONE, JUNE 2010, vol 5, Issue 6: e10984. doi: 10.137
5. Areshyan G.E., Neolithic and Chalcolithic (Aeneolithic) periods in Armenia. – “Archaeological Heritage of Armenia”, Editor H. Simonyan, “Hushardzan”
   Publishing House, Yerevan, 2012, pp. 8-12․
6. Areshyan G.E., Neolithic and Chalcolithic (Aeneolithic) periods in Armenia. – “Archaeological Heritage of Armenia”, Editor H. Simonyan, “Hushardzan” Publishers,
   Yerevan, 2013, pp. 18-23.

Հուշարձանների ցանկ

Վայոց Ձոր՝ պետ. ցուցիչ ։