Աղջոց վանք

🔍 Ուսումնասիրության պատմությունը

Վանքի պատմության և ճարտարապետության ուսումնասիրությամբ զբաղվել են Ղ. Ալիշանը, Ռուսաստանի կայսերական հնագիտական արշավախումբը (Վ. Սիսոև, Տարագրոս, Խ. Դադյան), ավելի հանգամանալից` Գ. արքեպիսկոպոս Հովսեփյանը, վիմագրագետ Ս. Սաղումյանը, արվեստաբան Լ. Զաքարյանը (քանդակային հարդարանք): Անդրադարձել են այլ հեղինակներ ևս (Հ. Էփրիկյան, Ն. արքեպիսկոպոս Ծովական, Ս. սարկավագ Կարապետյան):

🧱 Հնագիտական նկարագրությունը

Տեղադրություն
Գտնվում է Գառնի գյուղից 6 կմ հարավ-արևելք` համանուն գետի աջ հարավահայաց ձորալանջին:

Ճարտարապետություն
Բաղկացած է Սբ. Ստեփանոս և Պողոս-Պետրոս եկեղեցիներից, գավթից, ուշ ժամանակաշրջանում կառուցված պարսպապատից, որին կից պահպանվել են բնակելի ու տնտեսական շինությունների մնացորդներ: Համալիրի շինությունները կառուցված են կապտավուն սրբատաշ բազալտից:
Սբ. Ստեփանոս եկեղեցին ներքուստ խաչաձև, արտաքուստ ուղղանկյուն, անկյուններում` թաղակապ, երկհարկ ավանդատներով կենտրոնագմբեթ կառույց է (արտաքին չափերը` 9,85 x 8,32 մ): Գմբեթատակ քառակուսուց անցումը դեպի թմբուկն իրականացվել է առագաստների միջոցով: Միակ մուտքն արևմտյան ճակատից է: Հատակը սալարկող քարերը սրբատաշ են: Պահպանվել են պատերը, թմբուկի ստորին շարքը:
Սբ. Ստեփանոսին հյուսիսից կից Պողոս-Պետրոս եկեղեցին (1270 թ.) կառուցվել է Երեմիա վանահոր առաջնորդության ժամանակ: Միանավ բազիլիկ կառույց է` ավագ խորանին կից ավանդատներով` կիսաշրջան փոքր խորաններով: Հարավային պատին կից կա ուղղանկյուն հատակագծով ևս 2 ավանդատուն: Առաջին անգամ հայ արվեստում հայտնվում են Պողոս և Պետրոս առաքյալների մարդահասակ քանդակները եկեղեցու շքամուտքի աջ և ձախ կողմերում:
Հուշարձանախմբի վատ պահպանված շինությունը Սբ. Ստեփանոս եկեղեցուն արևմուտքին կից ընդարձակ գավիթն է, որը կառուցվել է 1222-1234 թթ. (Գ. Հովսեփյան): Մասամբ պահպանվել են միայն հյուսիսային (ներառյալ մուտքի քանդակազարդ շրջանակի արևելյան հատվածը) ու հարավային պատերը: Հզոր խարիսխներով ու խոյակներով 2 զույգ որմնամույթերին են հենվել հատվող բարձր կամարները, որոնք կրել են երդիկը (ինչպես Խորակերտում, Վարագավանքում, Դեղձուտում): Ենթադրաբար ևս մեկ մուտք եղել է հարավից (Ս. Կարապետյան):
XIII դ. կառուցված շինությունների որմերին ագուցված են վաղմիջնադարյան առանձին բեկորներ: Կիսավեր գավթի հյուսիսային պատի (արտաքուստ) որմնախորշի մեջ տեղադրված է V-VII դդ. բնորոշ, շրջանի մեջ առնված հավասարաթև խաչի պատկերով հին տաճարի բարավորի սրբատաշ քարը (Ս. Կարապետյան):
Ունեցել է սեփական ջրմուղ, ջրաղաց, ձիթհան և հյուրատուն: Վանքից մոտ 100 մ արևմուտք խաչքարերով հարուստ գերեզմանոցն է, իսկ արևելյան և հյուսիսարևելյան կողմերում գտնվում են համանուն գյուղի ավերակները:
Վանքը հարուստ է վիմագրերով, որոնց ճնշող մեծամասնությունը XIII դ. է: Գերեզմանոցում պահպանվել են XI դ. թվագրվող խաչքարեր (Ս. Կարապետյան):
Կողոպտվել է XVII դ. սկզբին, տուժել է 1679 թ. երկրաշարժի ժամանակ: 1905-1906 թթ. հայ-թաթարական բախումների ժամանակ ավիրվել են գլխավոր եկեղեցու գմբեթը, գավիթը և Պողոս-Պետրոս եկեղեցին:

🌍 Նշանակությունը

Եղել է միջնադարյան Հայաստանի գրչության կենտրոններից մեկը (ամենավաղ թվագրվող ձեռագիրը Վարդան Արևելցու «Դանիէլի Մեկնութիւն»-ն է` 1268 թ., պահպանվել են XV դդ. ձեռագրեր):
Վանքն աչքի է ընկնում հարուստ արտաքին ու ներքին քանդակային հարդարանքով (գլխավոր եկեղեցու բեմի ճակատի ութաթև աստղեր, «Ահեղ Դատաստան»-ի տեսարանը մուտքի բարավորին, հարավային պատին` արևային ժամացույց ու «Դանիելն առյուծների գբում» քանդակը, թռչնաքանդակներ, գեղաքանդակ խաչքարեր ևն):

📜 Ավանդազրույցներ

Ավանդությունը վանքի հիմնադրումը կապում է Գրիգոր Լուսավորչի անվան հետ: Հայաստանում ապաստան գտած հռիփսիմյան կույսերն իրենց ընկերակից Ստեփանոս քահանայի հետ, խույս տալով Տրդատ թագավորի հետապնդումներից, ապաստան են գտնում Գառնու ձորերում, սակայն երկար դեգերումներից հետո ապագա վանքի տեղում քահանան մահանում է, և նրա նշխարների վրա Դ դ. սկզբին Գրիգոր Լուսավորիչը կառուցում է վկայարան, ապա վանք` անվանակոչելով Աղջոց (կույսերի անունով):
Վանքում են պահվել Սբ Ստեփանոսի և Սբ Արիստակեսի աջերը:

📚 Սկզբնաղբյուրներ

Գրականություն

1. Материалы по археологии Кавказа, собранные экспедициями Московского археологического общества. Вып. XIII / под ред. П. С. Уваровой и Х. И. Кучук-Иоаннесова. Москва, 1916, 245 с.
2. Հովսեփյան Գ. 1928, Խաղբակյանք կամ Պռոշյանք հայոց պատմության մեջ, մասն 1, Վաղարշապատ, 304 էջ, մասն 2, Երուսաղեմ, Ս. Յակոբեանց տպ., 1942, 292 էջ, հտ. 3, Նյու Յորք, 1942/3, 247էջ:
3. Սաղումյան Ս. 1986, Պատմական մի հուշարձանի կառուցման հարցի շուրջ, Պատմաբանասիրական հանդես, N 2, էջ 190-205:
4. Զաքարյան Լ.. 2007, Աղջոց Սուրբ Ստեփանոս, Երևան, Երևանի համալսարանի հրատ., 276 էջ:
5. Կարապետյան Ս. 2022, «Խոսրովի արգելոց» ուղեցույց, Երևան, ՀՃՈՒ հիմնադրամ, 128 էջ:

Հայաստանի պատմության թանգարանի արխիվ

Հուշարձանների ցանկ
Արարատ 3.99.1.1

📷 Լուսանկարներ

Հատակագիծը՝ Ս. Կարապետյան, 1980-ական թթ., ՀՃՈՒ հիմնադրամ